Versions:    < English  |  Luganda >
   
         
Wandikira: Katikiro w'ekika kye'njovu
P.O. Box 1250 Kampala
E-mail: katikkiro@njovu.org,  +256 752 728738

Ebitufaako
Entandikwa_yekika_kyenjovu_nebyafaayo_byaakyo
Ensibuko y’amannya mu kika
Enteekateeka_yekika_kyenjovu_mu_mitendera_egyenjawulo
Emirimu_gy_abenjovu_ku_Kabaka
Obukulu_obwensikirano_mu_kika
Obukulu_obutali_bwa_nsikirano_mu_kika
Enkiiko_enkulu_ezekika
Obuwangwa_ennono_obulombolombo_n_empisa
Translation Credits

Contact

Prime Minister Njovu Clan
P.O. Box 1250 Kampala
E-mail: katikkiro@njovu.org
Website: www.njovu.org

Ebitufaako  >>       Obuwangwa , Ennono, Obulombolombo N’empisa Mu Kika Ky’enjovu

1. Enkola enegobererwaanga mu kika (Policy)

Mukalo n’abakulembeze aba buli mutendera mu kika ky’enjovu kinabakakatangaako okukuuma, okutaasa, okunyweeza, okunnyikiza, okubunyisa, okulandiza n’okutumbula ennono n’obuwangwa bw’Abaganda wamu n’empisa n’obulombolombo bw’ekika mu bazzukulu baabwe. Enkola eno enezingirangaamu ebiti bino:

 Okuwagira, okugondera, n’okuwa ekitiibwa Ssabasajja Kabaka nga ye Ssabataka akulira abataka     bonna mu Buganda era nga ye ke kasolya k’obuwangwa n’ennono mu Buganda era nga ye     y’entabiro y’ebika by’Abaganda.
 Okukuuma, okulwaanirira n’okutaasa obuwangwa n’ennono wamu n’empisa ennungi     n’obulombolombo mu kika.
 Okwegatta ku bika By’abaganda ebirala okukuuma, okulwaanirira, okutaasa, n’okunnyikiza     obuwangwa n’ennono n’ebigenderako ng’empisa ennungi n’obulombolombo.
 Okukubiriza abaana n’abazzukulu okugoberera n’okugondera ennono yaabwe n’obuwangwa     bwaabwe.
 Okusiga empisa ey’okugondera obukulembeze mu kika.
 Okulwaanyisa okuyingiza mu kika empisa engwiira wamu n’okutabika eby’obufuzi n’enzikiriza     ez’enjawulo ez’emyooyo, kazibe ngwiira oba nnansi.
 Okunyweeza n’okunnyikiza obuwangwa n’ennono mu buli mukolo ogw’ekika mu mpya, mu nyiriri,     mu mituba, mu masiga ne mu kasolya.
 Okusomesa, okugunjula n’okwagazisa abaana abato n’abavubuse obuwangwa n’ennono mu     Buganda n’ebweeru waayo.
 Okumerengula empisa embi, obulombolombo obubi n’effugabbi ebi sobola okwerimbika mu     bulombolombo, obuwangwa n’ennono ne bizza ekika emabega.
 Okulongoosa mu mpisa n’obulombolombo ebigobererwa mu kika biryooke bitukane bulungi     n’obuwangwa n’ennono ebituufu.
 Okukuuma, okutaasa n’okutumbula ebifo by’obuwangwa n’ennono mu kika.
 Okukolagana n’omuntu yenna owa wano mu Buganda oba abeera ebweru wa Buganda ne     Uganda, oba n’ekibina kyonna ekya wano mu Buganda oba eky’ebweru wa Buganda ne Uganda,     okukuuma, okutaasa, okunyweeza, okunnyikiza, okubunyisa, okulandiza n’okutumbula ennono     n’obuwangwa mu kika ne mu Buganda okutwaalira awamu.

Abeddira enjovu ng’Abaganda banagobereraanga empisa y’Abaganda bonna awamu ekwaata ku buwangwa n’ennono. Ebinayawukanaanga binabaanga
ebyo byokka ebikwaata ku kika kyaabwe ebitafaanana na bya bika birala.

Enkola eno essiddwawo enegobererwaanga, enegonderwaanga era enesibwangaamu ekitiibwa buli y’eddira enjovu. Eyeddira enjovu yenna atabeenga mumativu ku nkola eno, oba oyo anabaanga n’okwemulugunya ku nkola eno, anaweebwaanga omukisa okubaako ky’agamba ng’ayita mu mitendera egifuga ekika.

2. Okuzaala n’okutuuma omwaana erinnya
Omwaana omulenzi oba omusajja eyeddira enjovu anatuukirizaanga empisa n’obulombolombo ebigobererwa mu maka oba mu luggya ne mu lunyiriri mw’azaalibwa bwanabaanga azadde omwaana. Mu kino anagobereraanga amagezi agamuweereddwa kitaawe.

Jjajja omusajja ow’omwaana azaaliddwa anatuukirizaanga empisa n’obulombolombo ebigobererwa mu maka ge oba luggya oba mu lunyiriri mw’asibuka. Anavunanyizibwaanga okuwa mutabani we amagezi ku nsonga eno n’okulaba ng’amagezi ago gagobererwa.

Omulenzi oba omusajja kitaawe w’omwaana azaaliddwa omwaana oyo anamuwaanga erinnya ery’ekiseera nga bw’akola entegeka ey’okutwaala omwaana oyo mu bazadde be atuumwe erinnya ery’ekika.

Bunabaanga buvunanyizibwa bwa mulenzi oba omusajja eyeddira enjovu, kitaawe w’omwaana azaaliddwa, okutwaala omwaana azaaliddwa ewa jjajja we omusajja atuumibwe erinnya mu bwaangu nga bwe kisoboka.

Bunabaanga buvunanyizibwa bwa jjajja w’omwaana gw’areteddwa okumutuuma erinnya ery’ekika. Erinnya ly’anatuumanga muzukkulu we ono analiggyaanga mu mannya agatuumibwa mu luggya oba mu lunyiriri mw’asibuka.

Kinakkirizibwaanga jjajja w’omwaana omukazi aludde mu maka era amanyi ennyo ebifa ku kika okulondera muzzukulu we erinnya.

Jjajja w’omwaana azaaliddwa mu kika anabaanga n’obuvunanyizibwa okwebaza mutabani we ne mukamwaana we mu ngeri ey’enjawulo olw’okwongera ku bungi bw’abazzukulu ba Mukalo.

Mangu ng’okutuuma omwaana erinnya kuwedde, kitaawe w’omwaana anamuwandiisaanga ew’omukulu w’oluggya oba ow’olunyiriri.
Jjaja w’omwaana aweereddwa erinnya ly’ekika anakakasaanga mu bwangu nti muzzukulu we awandiikiddwa mu kitabo ky’oluggya oba eky’olunyiriri.

Obuvunanyizibwa bwa jjajja w’omwaana ne kitaawe w’omwaana ku kutuukiriza eby’etaagisa mu maka, mu luggya ne mu lunyiriri tebikomeenga ku kutuuma linnya kyokka, wabula bunabaangawo buli bbanga lyonna okutuusa ng’omwaana oyo awasizza oba afumbiddwa.

Omwaana omulenzi oba omusajja atatuukirizeenga ebyo ebirambikiddwa mu buvunanyizibwa bwe anavunanibwaanga nga kyewaggula mu luggya oba mu lunyiriri mw’asibuka era anakangavulwaanga ng’embuga bw’enebaanga esazeewo.

3. Obuzadde n’obuvunanyizibwa bwaabwo
Obuzadde bunabaanga buvunanyizibwa. Obuvunanyizibwa buno bunetololeenga nnyo ku kitaawe w’omwaana ne nnyina. Abazadde bombi banavunazibwaanga okulabirira obulungi n’okugunjula omwaana waabwe mu mpisa ennungi ezegombebwa buli muntu. Mu ddimu lino banayambibwangaako jjajja w’omwaana ne ssenga w’omwaana.

3.1 Taata w’omwaana
Omuzadde ono anabaanga n’obuvunanyizibwa buno:

 Okulabirira omwaana mu bulamu bwe n’eby’etaago bye.
 Okuyingiza omwaana mu kika nga muno mwemuli okumutuma erinnya, okumuwandiisa mu kika,     nokutuukiriza obuvunanyizibwa bwonna obukwaata ku kuzaala omwaana mu kika.
 Okutuuza omwaana we buli kakedde n’amuyigiriza ebifa mu kika kye
 Okukakasa nti omwaana ebimusomesebwa abisaako omulaka
 Okwegatta ne maama w’omwaana okuweerera n’okusomesa omwaana waabwe
 Okukkanya ne maama w’omwaana okuweerezaanga omwaana mu biseera ebigere mu bajjajja     be, mu bassenga be oba mu bakojja be okunyweeza oluganda n’okugunjula.
 Okulaga omwaana omukulu w’oluggya n’ow’olunyiriri.
 Okutwaalaanga omwaana we mu nnyimbe buli lwe kinabaanga kisobose.
 Okutwaalanga omwaana we ku mikolo gy’ekika buli lwe kinabaanga kisobose.
 Okulaga omwaana abantu b’ekika kye mu kitundu n’awalala.
 Okubulirira omwaana we okuba omwesigwa, omuwulize, era omwetowaze.

3.2 Maama w’omwaana
Obuvunanyizibwa bwa maama bunabaanga buno:
 Okulabirira omwaana mu bulamu bwe n’eby’etaago bye.
 Okugunjula omwaana mu mpisa ennungi ez’Abaganda
 Okubulirira omwaana mu bintu by’ensi naddala endwaadde n’obufumbo.
 Okusomesa omwaana amagezi ng’ayita mu nnyimba n’engero
 Okwegatta ne taata w’omwaana okuweerera n’okusomesa omwaana waabwe
 Okukakasa nti omwaana akozesa bulungi obudde bwe
 Okuyigiriza omwaana emirimu egy’awaka n’egyo egiyinza okugasa omwaana mu maaso.
 Okussanga ekimu ne taata w’omwaana okuweerezaanga mu biseera ebigere mu bajjajja be mu     bassenga be ne mu bakojja be okunyweeza oluganda n’okugunjula.
 Okussaayo omwooyo ku bifa mu kika mw’azaala omwaana era n’okubisomesa omwaana we.
 Okweyambisa omuntu yenna ow’obuvunanyizibwa okusomesa n’okugunjula omwaana.

3.3 Jjajja w’omwaana
Jjajja w’omwaana omulenzi anaabaanga n’omulimu omukulu ogw’okutendeka muzzikulu we mu by’amaka n’obufumbo. Omulimu omulala gunaabaanga gwa kukulembera muzzukulu mu kwanjula n’okuwasa wamu n’okuleeta omwaana azaliddwa muzzukulu we mu bakadde be.

Jjajja w’omwaana omuwala omulimu gwe omukulu kunabaanga kubulirira muzzukulu we mu mpisa eziyisibwa omukazi Omuganda. Omulimu omulala gunabaanga gwa kuwerekera muzzukulu we mu mikolo egigendera ku kwanjula n’okufumbirwa nga yegasse wamu ne ssenga w’omwaana.

Jjajja w’omwaana omulenzi bw’atabeengawo, taata w’omwaana omulenzi analabaanga ow’oluganda mu luggya oba mu lunnyiriri n’amuttika omulimu ogwandikoleddwa jjajja. Kino bwe kinabaanga tekisobose, taata w’omwaana analoondanga ow’omukwaano oba ow’omukago omwesigwa ennyo nakola omulimu guno.

Mu ngeri y’emu, jjajja w’omwaana omuwala bw’atabeengawo, maama w’omwaana analabaanga omukazi omukulu ku kyaalo oba okuva awalala, ate nga wa mmizi, nakola omulimu ogwandikoleddwa jjajja w’omwaana.

3.4 Ssenga w’omwaana omuwala
Ssenga, nga ye mwannyina wa kitaawe w’omwaana, anabaanga n’obuvunanyizibwa bw’amaanyi okutendeka omwaana wa mwannyina omuwala mu mbeera z’obufumbo n’ez’amaka. Okutuukiriza obuvunanyizibwa buno, anakolaanga bino ebikulu:

 Okukolagana obulungi me mulamu we, kazaalamwaana, okuteekawo entegeka ezisobozesa      ssenga okutuukiriza obuvunanyizibwa bwe ku muwala we.
 Okusomesa omwaana wa mwannyina ebigambo byonna ebikwaata ku by’ekikazi n’ebyenkula      y’abantu (women and gender issues).
 Okukola kyonna ekisoboka omwaana wa mwannyinaobutadiba era n’okunywerera mu bufumbo.
 Okukola nga kayungirizi wakati w’abakulu b’enjuyi zombie.
 Okumulungula ebizibu ebiba bibaluseewo wakati w’abaana.
 Okubulirira omwaana wa mwannyina okwekuuma n’okwewala endwadde.
 Okubangula omwaana wa mwannyina mu by’obufumbo n’okutereeza amaka.
 Okukulembera ensonga zonna ezikwaatagana ku kufumbirwa kw’omwaana wa mwannyina,      muno nga mwemuli okuteekateeka okwanjula, okuva awaka n’okugenda mu bufumbo, okuzza      omuzigo n’okufumba ekijjulo ekisooka mu bufumbo.
 Okuloondoola enneyisa y’omwaana wa mwannyina mu ddya.

3.5 Kojja w’omwaana omulenzi
Kojja w’omulenzi aneyambisaanga omukisa gw’alina nti mutabani we amweyabiza okubangula omwaana wa mwannyina mu bigambo byonna eby’ekuusa ku mbeera y’ekisajja. Mu kkatala lino anakolerangaamu bino:

 Okunnyonnyola mutabani we enkula n’enkyuukakyuuka y’omubiri wamu n’embeera y’ekisajja mu nkula ne mu nkyuukakyuuka ez’enjawulo ezibaawo.
 Okubulirira mutabani we okwekuuma n’okwewala endwadde eziva mu kwejaajaamya.
 Okubulirira mutabani we by’obufumbo n’enfuga y’amaka.
 Okuyamba mutabani we ngeri ezitali zimu ezikwaatagana n’obulamu n’obufumbo bwe.

4. Okuzaalibwa n’obwa Nnakazadde
4.1 Enkola

Ekika ky’enjovu kinatambuliraanga wamu n’ebika by’Abaganda mu kukuuma n’okunyweeza empisa n’obulombolombo eby’obuwangwa n’ennono mu kuzaalibwa n’obwa nnakazadde naddala ebikwaata ku kitiibwa ky’abazadde ne ku mizizo egogendera ku buko.

Omwaana yenna ey’eddira enjovu anavunanyizibwaanga okuwa bakadde be ab’emitendera egy’enjawulo ekitiibwa n’okugoberera emizizo gy’obuko.

4.2 Abazadde
Bano wammanga banabaanga bazadde:

 Taata
 Maama
 Ssenga
 Kojja

Jjajja ayinza okwongerwaako ku bazadde naye ye tayingiramu butereevu ng’abo abogeddwaako waggulu kubanga si wa lubu lwaabwe yadde alina emigaso mingi ku bazzukulu.

Ekitiibwa ky’abazadde kinabaanga buli luyi okusinziira ku buzaale bw’omuntu. Omwaana omulenzi anawaanga ekitiibwa abamuzaala n’abo abazaala mukyaala we. N’omuwala anakolaanga bw’atyo ku bazadde be ne ku bazadde abamuzaalira bba. Enkola eno eragiddwa bweti bw’oba oli mulenzi oba muwala:

Obuzaalibwa n’obwannakazadde
Omulenzi Omuwala
Omukadde omusajja azaala mukyaala wo Omukadde omusajja azaala balo.
Omukadde omukazi azaala mukyaala wo Omukadde omukazi azaala balo
Ssenga wa mukyaala wo Ssenga wa balo.
Kojja wa mukyaala wo Kojja wa balo
Jjajja wa mukyaala wo Jjajja wa balo

Mu buwanga bw’Abaganda abantu ab’okumpi n’abantu abo abogeddwaako nabo baba baluganda eri omwaana.
Obwataata tebukoma ku kitaawe amuzaalira ddala yekka naye buzingiramu baganda ba kitaawe bonna. Baganda ba kitaawe bano babaamu abaana abazaalibwa naye mu kitaabwe n’abo abazaalibwa ba kitaawe abato.

Mu ngeri y’emu maama w’omuntu aba ne baganda be abaana ba kitaawe ne baganda be abaana ba bakitaawe abato.

Ssenga ye mwannyina kitaawe naye alina emirimu mikukuutivu naddala ku mwaana omuwala. Y’akikirira kitaawe w’omwaana ne baganda be. Kino kimufuula omuzadde ow’enjawulo mu bulamu bw’omwaana omuwala.

Kojja w’omwaana yadde mwannyina maama era yandibadde abalira mu ba luganda lwa maama, naye olw’emirimu eminene gy’alina ku mwaana omulenzi afuna ekifo eky’enjawulo.

4.3 Emizizo
Waliwo emizizo wakati w’abazadde n’abaana baabwe, naye emizizo gino gikakata nnyo bwe gituuka ku mwaana omulenzi gy’awaasa n’omwaana omuwala gy’afumbirwa.

4.3.1 Emizizo wakati w’abaana n’abazadde abasookerwaako
Omwaana omulenzi oba omuwala tateekwa kusula mu nju y’abazadde be kubanga aba atuuse mu ssa ery’okumanya eby’obufumbo nga mwangu okumalako bakadde be emirembe.
Omwaana omulenzi oba omuwala tateekwa kunabira mu benseni na mu kiyigo ky’abazadde be.

4.3.2 Emizizo wakati w’omulenzi ne bakadde ba mukyaala we
Abakadde ba mukyaala w’omulenzi bakoddomi be. Omulenzi anawaanga nnyo ekitiibwa bazadde be bano. Tewali mizizo gy’amaanyi wakati w’omukadde omusajja azaala omuwala ne mutabani we awasa omuwala. Emizizo giri nnyo wakati w’omulenzi ne mukadde we azaala mukyaala we. Ateekwa okumwewalira ddala.
Bino binabaanga bya muzizo gy’ali ku bazadde bano:

 Okusula mu nnyumba yaabwe
 Okunaabira mu biyigo byaabwe
 Okusaalimbira mu luggya lwaabwe
 Okukwaata ku mukadde omukazi azaala mukyaala we oba okumwesembereza mu ngeri yonna.
 Okulaba mu ntaana y’omukadde omukazi. Yadde omulenzi abaawo mu kukungubaga naye     taziika.

Ssenga w’omukyaala n’omulenzi awasa omwaana wa mwannyina tewali mizizo. Mu buwanga bw’Abaganda ssenga oyo abalibwa nga mukyaala we era tamuzira. Kojja w’omukyaala aba nnakazadde era abalibwa mu lubu lw’omukadde omukazi azaala omukyaala. Wakati wa kojja ne mutabani we awasa omwaana wa mwannyina waliwo emizizo. Tasula mu nju y’abaana. Tanaabira mu kiyigo kyaabwe era teyegazaanya mu luggya lwa mutabani we awasa mutabani we awasa omwaana wa mwannyina.

Jjajja w’omukyaala oyo aba mukyaala we. Nolw’ekyo tamulinako muzizo.

4.3.3 Emizizo wakati w’omuwala ne bakadde ba bba.
Omuwala afumbiddwa omulenzi ey’eddira enjovu bakadde ba bba anabatwaalanga nga bakoddomi be, era anaabawaanga ekitiibwa kinene ddala. Tewali mizizo gy’amaanyi wakati w’omukadde omukazi azaala bba ne muwala we afumbirwa mutabani we. Emizizo egy’amaanyi giri nnyo wakati w’omuwala ne mukadde we omusajja azaala bba. Ateekwa okumwewalira ddala.

Bino binabaanga bya muzizo gy’ali ku bazadde bano:

 Okusula mu nnyumba yaabwe
 Okunaabira mu biyigo byaabwe
 Okuyita obusimbalala mu luggya lwaabwe
 Okukwaata ku mukadde omusajja azaala bba oba okumwesembereza mu ngeri yonna, okujjako     ng’amukwaasa omwaana gw’azadde oba nga bali ku mukolo gw’abalongo.
 Okulaba mu ntaana y’omukadde omusajjai yadde omulenzi abaawo mu kukungubaga naye     akoma mu ddiiro mu kufa. Taziika.

Ssenga wa bba abeera muko eri omuwala era ne kojja wa bba bw’atyo. T’aberiranya.

5. Okuwasa n’okufumbirwa
5.1 Okuwasa

Omulenzi oba omusajja eyeddira enjovu anaabanga waddembe okuwasa omuwala oba omukazi bwebasiimaganye okuva mu bika byonna eby’Abaganda okujjako abo abamuzira. Mu bamuzira mwe muli bano:

 Nnyina n’ab’ekika kya nnyina. Kino kitwaalira ob’oluganda lwa nnyina bano:
 Baganda ba nnyina n’abo ab’omuziro gwe
 Abawala abazaalibwa kojja we kubanga ba baba ba maama be ddala era basikira nnyina.
 Baka kitaawe n’ab’oluganda lwa baka kitaawe kubanga n’abo bali mu lubu lwa ba maama be.
 Bannyina bwe beddira ogumu
 Abawala abazaalibwa ssenga we kubanga bano baba bakizibwe be era baba bawala be era     bamuyita kojja waabwe.
 Abawala abazaalibwa ow’omukago kubanga nabo baba bannyina.

Omulenzi oba omusajja eyeddira enjovu anatuukirizaanga empisa n’obulombolombo obuli mu nnono y’okuwasa n’okufumbiriganwa ebigobererwa mu Buganda. Bino binaabaanga bikulu:

 Okukyaalira abazadde b’omuwala n’okwanjulwa
 Okuwaayo omutwaalo oguba gumusaliddwa wamu n’ebirabo ebirala eri abazadde b’omuwala okubebaza okulera n’okukuza muwala waabwe okumutuusa ku ssa w’amulabidde.
 Okukola emikolo gyonna egimwetaagisa okuwasa omuwala gw’asiimye mu nzikiriza ye
 Okuwa abazadde b’omuwala embuzi ssinga omuwala asangibwa nga mberera
 Okukola byonna ebyetagisa ku mukolo gw’okufumba
 Okukola byonna eby’etagisa mu kumala abaana

5.2 Okufumbirwa
Omuwala oba omukazi eyeddira enjovu anaabanga waddembe okufumbirwa omulenzi oba omusajja bwebasiimaganye okuva mu bika byonna eby’Abaganda okujjako abo abamuzira. Mu bamuzira mwe muli bano:

 Kitaawe n’ab’ekika kya kitaawe. Kino kitwaalira ob’oluganda lwa kitaawe bano:
 Baganda ba kitaawe n’ab’enjovu bonna ob’olubu olwo
 Kojja we n’abalenzi abazaalibwa kojja we kubanga baba bakizibwe be era ba baba ba kojja be     ddala kubanga basikira kojja we.
 Bannyina bwe beddira ogumu
 Abalenzi abazaalibwa ssenga we kubanga bano baba baana be era bamuyita maama wabwe     kubanga asikira maama waabwe.
 Abalenzi abazaalibwa ow’omukago kubanga bannyina.

Omuwala oba omukazi eyeddira enjovu anatuukirizaanga empisa n’obulombolombo obuli mu nnono y’okuwasa n’okufumbiriganwa ebigobererwa mu Buganda. Bino binaabaanga bikulu:
 Okwanjulwa omulenzi oba omusajja gw’asiimye eri bazadde be ng’akulemberwa ssenga we.
 Okukola emikolo gyonna egimwetaagisa okufumbirwa omulenzi oba omusajja gw’asiimye mu     nzikiriza ye
 Okukola byonna ebyetagisa ku mukolo gw’okufumba ng’akulemberwa ssenga.
 Okukola byonna eby’etagisa mu kumala abaana

Ssenga w’omuwala eyeddira enjovu y’anakulemberaanga ensonga zonna ezikwaatagana n’okufumbirwa kwa muwala we.

6. Okumala Abaana oba Okwaalula Abalongo
6.1 Okuzaalibwa kw’abalongo

Omulenzi ku balongo bw’aba yasoose ne kuddako omuwala abaana babafugika ku kitoke ekisajja kya mbidde kungulu ne bassako ekikazi ki nakitembe ne bateerako olweeza n’ebbombo.

Omuwala bw’aba yasoose ne kuddako omulenzi, abaana babafugika ku kitooke ekikazi (ekya nakitembe) ne bassaako ekisajja (ekya mbidde) olwo ne bassaako olweeza n’ebbombo. Ow’enjovu azadde abalongo ababika eri bazadde be ab’enjuyi zombi mangu ddala nga bakazaalibwa. Ababikira mu luggya lwa bakadde be. Tayingira mu nnyumba y’abazadde era tayingiriramu ddala okutuusa ng’abalongo bawedde okulamya oba okukuza.

Kitaawe w’abaana (kati Ssalongo) afuna akagoma ok’olugogo n’ageenda ng’akatuzza nga ye ne Nalongo beesibye olweeza n’ebbombo.

Ssalongo ateeka ebibbo bibiri mu ddiiro nga by’okuteekamu ebigali ebireeteddwa abalongo.

Ssalongo ne Nalongo tebaddayo kubuzaganya na bakadde baabwe ab’enjuyi zombi okutuusa ng’abaana bawedde okulamya.

6.2 Okubika Abalongo
Abalongo bwe bava ku kaali, Ssalongo abikira ekyaalo mu butongole nti y’azaala abalongo. Kino akikola nga yesibye olweeza n’ebbombo. Bw’ava awo, nageenda abikira kitaawe. Asinziira mu kkubo okubika. Bw’ava eyo, nageenda ew’abazadde ba mukyaala we n’akola ekintu kyekimu.

6.3 Okuloonda Ssalongo ne Nalongo Abakulu.
Ssalongo omukulu aba muganda wa Ssalongo, naye nga muto mu myaaka okusinga kazaalabaana. Nalongo omukulu ava ku luyi lwa Nalongo. Edda omulimu gw’abano bombi omukulu kwabaanga kulera balongo abakazaalibwa. Omulimu omulala gwabaanga okumala emizizo emingi egyabaanga ku balongo.

6.4 Embaga y’abalongo oba okumenya olukanda
Ku lunaku olulagaanye, bazadde b’enjuyi zombi bajja mu maka g’abaana baabwe. Nalongo kazaalabaana ne Nalongo omukulu ne bakyaala banne awamu ne balamu be bafumba omuwumbo gw’emmere nga kuliko oluwombo lw’obutiko obubaala n’enkejje. Nnyina wa Ssalongo naye afumba omuwumbo gw’emmere ne nnyina wa Nalongo naye
bwatyo. Mu mmere eyo efumbiddwa enjuyi essatu mwemuva omuwumbo ogw’omukolo bategeka embaga y’okulammya abaana.

Essaawa ey,omukolo ng’etuuse, nnyina wa Nalongo yettika omuwumbo gw’emmere ng’ali ne bba. Enjuyi zombi, olwa Ssalongo ne Nalongo, zikung’ana ne zikuba engoma. Oluvanyuma, Nalongo asoosootola emmere n’abalala ne baddako. Emmere yonna egattibwa n’empombo ne zisumululwa, olwo omukolo ow’okukoleza ne gugenda mu maaso. Nnaalongo akolezza ssezaala‘we n’abakulu abalala ob’olubu lwa ssezaala we; ate nnyina wa Ssaalongo n’akoleza Nnaalongo n’aboluyi lwe. Ssaalongo naye n’akoleza abako; ne bataata ab’enjuyi zombi ne bakola bwebatyo.

Ebyo biba bikyageenda mu maaso, omujjwa n’ajja n’alinnya mu mmere eyo; era eby’okulya emmere y’omukolo ne bikoma awo. Omujja emmere agyannula n’agitwaala n’agirya ne bajjwa banne. Abazze ku mukolo bagabulwa oluvannyuma lwa kino, olwo olukanda ne luggwa wamu n’emizizo gyonna egibadde gyawula abaana ne bazadde baabwe.

Ate waliwo enkola endala ey’okulamya oba okwaalula abaana. Mu nkola eno, olukanda lumenyerwa wa kitaawe wa mulenzi kazaala baana. Kwe kugamba embaga y’abalongo ebeera wa jjajja bwe kitaawe wa Ssalongo. Wabula mu maka g’omulenzi kazaala baana wabaayo omukolo ogw’okusiba abalongo bali abawunde. Guno gwe mukolo ogukulembera okumenya olukanda.

Abalongo bwe bagwa okusibibwa emisana, akawungezi ako Ssalongo ne Nnalongo, ga bali wamu ne Ssalongo ow’omukolo ne Nnalongo ow’omukolo ssaako abasibi b’abalongo, basitula ne taddata nnene okugenda mu maka ga kitaawe wa Ssalongo nga eno engoma bwe ziwuuna nga era bwe bayimba.

Ku ludda lwa kitaawe wa Ssalongo wabeerayo abantu bangi ab’oku kyaalo ne baganda be. Abantu bano basiba olwaayi oba olusanja naye nga lwa ndagala nfumbe ne lusala awatandikira olujja lwa kitaawe wa Ssalongo. Ku lwaayi kuno oba ku bulambe buno, Ssalongo ne Nnalongo n’abaana n’ekibiina ekivudde ewa Ssalongo, nga eno bwe ziwuuna, we basanga ab’ekibiina kya kitaawe wa Ssalongo nga babateeze n’emigo naye nga basirise be cce. Wabula ekibiina kya Ssalongo kiba kyasindiseyo dda omuzira waakyo omulwaanyi akulembere lutalo. Ono omulimu gwe omukulu guba gwa kukweebera n’akutula olwaayi luli nga ab’ekibiina kya kitaawe wa Ssalongo tebategedde. Ekikolwa kino kye kiyitibwa okumenya olukanda.

Naye ob’oludda lwa taata wa Ssalongo bwe basinza amaanyi mu lutalo luno, ab’ekibiina kya Ssalongo kye baba babasuzizza banunula kinunule, okugeza embugo oba engoma. Ebyo bwe biggwa, abalongo batuusibwa mu lujja nga engoma z’abalongo bwe zivuga. Awo Nnalongo addira enkoko empanga agitwaalira ennyuma we ku kabina nga agikwaasa kitaawe wa Ssalongo; era nga ne kitaawe wa Ssalongo akwaasa Nnalongo muka mutabaani we enkejje era naye agimuweera nnyuma. Ekyo bwe kiggwa, kuddako kuyingiza balongo mwa jjajjabwe. Ennyimba z’abalongo nga ziyimbwa nga engoma bwe zitujja. Ekiro ekyo kyonna nga zitujja ng’abalongo bawundwa. Enkeera kuba kufumba bijjulo.

Oluvannyuma, nga wayise akabanga, Ssalongo ne Nnalongo we (wamu ne Ssalongo ne Nnalongo ab’emikolo) batwaala abalongo ewa kitaawe wa Nnalongo. Jjukira nti nayo baba babikayo dda abalongo ku lunaku Ssalongo lw’asabayo Nnalongo omukulu (ow’omukolo).

Ewa kitaawe wa Nnalongo yo tebaayo kumenya lukanda wabula bafumba bafumba ebijulo.

7. Okulaama
7.1 Omugaso oguli mu kulaama
Ekika ky’enjovu kiwagira nnyo ow’enjovu okulaama. Kino kiraga obuvunanyizibwa.

Kyandigwaanidde buli muntu atuuse mu myaaka abiri (20) egy’obukulu akole ekiraamo kye, ng’ekyo kyoleka ebirowoozo bye kw’ebyo ebyandibaddewo bw’aba afudde.
Ssekabaka Daudi Chwa II y’aggumiza omugaso gw’okulaama bwe y’awa amagezi nti omuntu asaana alaame ate addemu yetegerezeenga ekiraamo kye buli ntandikwa y’amwaaka akireke nga bwekiri oba abeeko ne byakyuusamu.
Nnannyini kiraamo ayinza okukikyuusa obudde bwonna nga bw’aba ayagadde. Naye buli lw’akyuusa oba buli lwakola ekipya, eky’oluvannyuma oba ekyo kyasembezaayo kye kibalibwa ng’ekituufu mu mateeka.

7.2 Abagabana ku bintu by’omufu
Mu mateeka agaliwo, bano be bateekeddwa okugabana ku bintu by’omufu:

 Abaana bonna
 Nnamwaandu oba bannamwaandu
 Bakadde b’omufu n’ab’oluganda ab’okulusegere omufu babadde alabirira mu byetaago byaabwe.

7.3 Enkola y’ekiraamo
Ekiraamo kiteekwa kuba kiwandiike mu mukono gw’omufu oba mu type oba computer.

Ekiraamo kiteekwa mu copy ezitakka wansi wa ssatu eziweebwa abantu ab’enjawulo abesiggwa ennyo okuzitereka n’okuzijjayo okuziwa ab’oluganda nga nannyini kiraamo amaze okufa.
Ekiraamo ekijjuvu kibaako bino:

 Ennaku z’omweezi n’omwaaka
 Ekyaalo, ggombolola, essaza ne district mw’abeera
 Amannya ge amajjuvu
 Emyaaka gye
 Kitaawe ne jjajja we gattako nebyaalo gye babeera oba gyebabeeraanga
 Oluggya, olunyiriri, omutuba n’essiga mw’asibuka n’akasolya.
 Olunaku lw’omweezi n’omwaaka mweyazaalirwa gattako ekyaalo, ggombolola, essaza ne district mw’ava.
 Abaana beyazaala, abalenzi n’abawala, abalamu n’abafu.
 Mukyaala we oba bakyaala be
 Omulimu gwe ne gy’akolera
 Ebintu byeyafuna mu bulamu ebikyaaliwo era ebikwaatibwaako ekiraamo.
 Engaba y’ebintu
 Abakuza
 Abajjulizi abatakka wansi wa basatu nga totwaaliddemu abo abagabanye ku by’omufu mu kiraamo ekyo.
 Omukono gw’omufu ogumannyiddwa oba ekinkumu kye.

7.4 Entereka y’Ekiraamo
Ekiraamo kitesebwa muntu wa mmizi.
Kyandibadde kirungi omulaami akole copy z’ekiraamo ezitakka wansi wa ssatu. Copy ezo ayinza okuziteresa abantu eb’enjawulo gamba nga bano:
Ow’oluganda ow’omunda
Ow’omukwaano omwesigwa ennyo nnyini
Omukulu w’enzikiriza
Omukulu w’oluggya
Omukulu w’olunyiriri
Omukulu w’essiga

8. Okwaabya Olumbe
8.1 Okwaabya olumbe kye ki?
Okwaabya olumbe kwe kussa ekkomo ku kukungubagira oyo eyafa, n’okutandika obulamu obuggya n’omusika we.

Okwaabya olumbe gwe gumu ku mikolo emikulu ennyo mu kika ky’enjovu. Omukolo guno gulimu obulombolombo n’empisa ebyoleka omuntu nti Muganda. Mu bufunze gulimu bino ebikulu:
 Okussaako omusika, ng’oyo yazze mu bigere by’oyo eyafa
 Okwaalula abaana, nga kuno kwe kubayingiza mu kika mu lwaatu
 Okugabula, nga kino ky’ekijjulo omusika ky’awa ab’oluganda n’abantu ababa bazze mu lumbe.
 Okulima ebiggya

8.2 Ebigendererwa mu kwaabya Olumbe
Ebigendererwa mu kwaabya olumbe biri bina:
1) Okukomya mu lwaatu oba mu butongole okukungubagira oyo eyafa
2) Okussaako n’okutongoza omusika azze mu bigere by’omugenzi
3) Okulaga omusika abantu bonna balinako obuvunanyizibwa
4) Okumanyigana.

8.3 Okutambuza Olumbe
Olumbe luteekwa okwanjulibwa n’okukasibwa Olukiiko Lw’essiga n’Olukiiko Lw’akasolya nga terunnaba kwabizibwa. Olumbe luteekwa okuyisibwa mu mitendera gyonna egy’ekika okuva ku nnyumba okutuuka ku Mukalo. Omukulu w’oluggya y’avunanyizibwa okutambuza olumbe mu mitendera egy’enjawulo. Ateekwa okuba n’ebiwandiiko mu ngalo ze ebiraga entambuza y’olumbe olwo okuyita mu lunyiriri ne mu nkiiko z’ekika endala.

Ku ssiga n’ewa Mukalo mu Lukiiko Olufuzi, abo bekikwaatako bateekwa okuba abetegefu obulungi okuleeta abaana bonna mu lukiiko wamu n’okuleeta byonna ebisabiddwa n’okunnyonnyola buli kibuziddwa.
Omukulu w’oluggya analeetaanga ebbaluwa esaba okwaabya olumbe n’okwanjula omusika. Ebbaluwa eneyogeraanga bino ebifa ku mugenzi:
 Amannya ge mu bujjuvu
 Emyaaka gye
 Obuzaale bwe: kitaawe; jjajja we; jjajja wa kitaawe; oluggya n’olunyiriri mw’asibuka; amannya ga     nnyina n’aga jjajja we azaala nnyina; jjajja wa nnyina; ekyaalo mweyazaalirwa; olunaku, omweezi     n’omwaaka;
 Obufumbo bwe
 Ezzadde lye: abaana abalenzi n’emyaaka gyaabwe; abaana abawala n’emyaaka gyaabwe;     abalamu ku baana bano; abafu ku baana bano.
 Obutuuze bwe
 Omulimu gweyakolaanga nga mulamu
 Ebintu by’eyafuna mu nsi n’engaba yaabwo
 Amannya g’omusika mu bujjuvu
 Kopi y’ekiraamo ky’omugenzi
 Ekiwandiiko ekiraga enzikiriziganya y’abaana, eya nnamwaandu ne ey’ab’oluganda ku musika
 Ekiwandiiko ekiraga enzikiriziganya ku ngabana y’ebintu by’omugenzi.
 Amannya g’omusumisi.

Olumbe lwonna olutatambuziddwa mu mitendera gyakika lunaatwaalibwaanga ng’olubbe. Lunavumirwaanga mu kika era n’obusika bwalwo tebubalibweenga ng’obutuufu. Ababaka ba Mukalo mu bitundu banaayirizaanga olumbe olw’engeri eyo.

8.4 Okutegeka Olumbe
Okwaabya olumbe kuteesebwaako era kutegekebwa ab’ennyumba y’omugenzi. Batuula ne bateesa ku ntegeka y’okwaabya olumbe. Mu kino bayambibwaako omukulu w’oluggya. Ekiraamo ky’omugenzi kisomwa ne bakiteesaako. Bateesa ne birala eby’etaagisa mu lumbe. Bakola ku nkaayana eziba zibaluse mu baana b’omugenzi ku kiraamo ne bintu ebirala eby’omugenzi. Enkaayana eremerera ab’ennyumba ewerezebwa ku lunyiriri.

Abantu naddala ab’oluganda batandika okujja ng’ebula ennaku eziwera basobole okutegeka omukolo n’okukola emirimu egikwaata ku lumbe.

Omukulu w’oluggya y’avunanyizibwa ku kuloonda omusumisi ng’akolagana n’omukulu w’olunyiriri. Era avunanyizibwa okukakasa nti entegeka zonna ezikwaata ku kwaabya olumbe ntereevu. Muno nge mwe muli:

 Okutegeka embaga y’okwaalula abaana
 Okutuuza olukiiko lwa bamulekwa
 Okwaaniriza omusumisi n’okwamwanjula omusika ne lubuga wamu ne bamulekwa eggulolimu
 Okwaaniriza omubaka wa Mukalo
 Okutegeka olukiiko lw’omubaka wa Mukalo oba ku mutendera omulala ng’omusika     tannasibwaako.
 Okwanjula olumbe embuga mu kitundu
 Okwanjula omusika ne lubuga embuga mu kitundu
 Okwanjula olumbe mu bakulu b’enzikiriza mu kitundu
 Okutegeka omukolo gw’enzikiriza
 Okutegeka okumanyigana
 Okuteekateeka ekijjulo ekinagabulwa mu lumbe
 Okuteekateeka ekiddaala awanaaba omukolo
 Okuteekateeka omusika ne lubuga
 Okwaaniriza n’okutuuza abagenyi abakulu
 Okukakasa nti omusumisi alina byonna ebyetaagibwa mu kusumika n’okusaako omusika ne     lubuga.
 Okuteekateeka omukolo gw’okufulumya olumbe.

Omusumisi ateekwa okuba na bino by’anakozesa omukolo gw’okusumika:
(i) Olubugo olw’okusumika omusika
(ii) Olubugo olw’okulibwaako lubuga
(iii) Effumu ery’okukwaasibwa omusika
(iv) Omugo ogw’okukwaasibwa omusika
(v) Akambe Akaganda ak’okukwaasibwa lubuga
(vi) Endeku ng’erimu enseke bbiri n’omweenge oba omubisi.
(vii) Eng’oma ey’okweyambisa okukuba omubala

8.5 Okwaalula Abaana
Okwaalula abaana gwe mukolo ogukolebwa okukakasa abaana mu kika. Bwegunaaba gwa kukolera mu kwaabya lumbe, gwe gusooka eggulolimu ng’ekya kwe kwaabya. Okwaalula abaana eba mbaga. Embaga eno yetololera ku ssenga wabaana ne jjajja bwe omukazi.

Embaga eyo ekolebwa bwetyi: ssenga w’abaana akulembera bakabannyina abalina abaana ab’okwaalula n’abatwaala mu lusaalu ne basala essubi erivaamu omunnyu Omuganda. Balireeta eka ne balyookya. Oluvannyuma evvu erivuddemu balisengejja. Kuno kwe kugeneka omunnyu. Basala empombo biri: olw’obutiko obubaala n’olw’enkejje. Bateeka omunnyu guli gwe bategese mu mpombo zino. Tebatekamu munnyu mulala gwonna.

Ssenga ne balamu be basala eteete lye basasira mu ddiiro abaana we banayalulirwa. Kuno baalirako olubugo. Luno lugulibwa ba bbaabwe. Baleeta amazzi, omuzigo gw’ente ne balannamye era buli mukyaala aleze omwaana we oba abaana be.

Awo jjajja w’abaana ayiwa amazzi mu kibbo ekiba kirukiddwa bamaama b’abaana. Asaba bamaama b’abaana obulira bw’abaana baabwe ab’okwaalula. Buli kalira akateekako omuzigo n’akasuula mu mazzi agali mu kibbo. Akalira kabbira ate ne kabbulukuka. Akalira ako bwe kabbulukuka, awo endulu ne zitta abaliwo. Akalira bwe katabbulukuka, ng’olwo abaana bamubuusabuusa. Olwo jjajja w’abaana anaaza abanaa kinn’omu nga batudde ku mibiri gy’abamaama baabwe era n’abasiga omuzigo. Bw’abamala, anaaza bamaama b’abaana mu maaso n’ebigere era n’abo n’abanaaza omuzigo. Ebyo nga biwedde, atwaala olubugo bakamwaana be kwe babadde batudde n’ebintu byonna ebibadde bikozesebwa.

Omukolo guno bwe gugwa, abaana batuumibwa amannya amabbule oba ag’ekika.

Oluvannyuma, bamaama b’abaana bajjula emmere efumbiddwa olw’omukolo. Emmere eno eba y’amatooke nga kuliko empogola wamu n’empombo ziri ez’obutiko n’enkejje. Omuwumbo guno gubeeramu omunwe gw’embidde wakati. Abantu bonna abaliwo balya emmere eno nga bamaama b’abaana be babakoleza. Olumala okulya, abantu ne bafuluma. Bataata b’abaana ababa baliwo babuuka bakyaala baabwe. Bakyaala baabwe baba batudde era nga balannamye. Awo omukolo we gukoma.
Omukyaala eyazaala mu w’enjovu kyokka n’afumbirwa mu kika ekirala, tatuula ku lubugo abaana be ab’enjovu bwe baba balulwa. Akikirirwa muganda we atalina mwaana.

8.6 Okufulumya Olumbe
Olumbe lufulumizibwa mu maliiri g’olunaku olw’okussaako omusika. Gukulemberwa mukulu w’aluggya. Ku maliiri g’olunaku olwo, omukulu w’oluggya azuukusa ab’oluganda bafulumye olumbe. Ab’oluganda bwe bazuukuka, bayimba ennyimba ez’okukungubaga ne bazaako ez’abalongo nga bwe bakuba engalo n’akagoma.

Baba bakyageenda mu maaso, omukeeze n’akokonkona ng’agamba nti ze “Omukeeze”. Abali mu nnyumba baggulawo ne bamuwa endeku y’omweenge eba etegekeddwa`omukulu w’oluggya era n’afuluma. Oluvannyuma, omukulu w’oluggya alagira buli omu okufuluma ebweeru. Nga bali wabweeru, omukulu w’oluggya alangirira mu ddoboozi ddene nti olumbe alufulumiza wamu n’ennyimbe endala endala zonna n’ebibamba byonna mu luggya luno. Kino kiddirirwa kussaako musika.

8.7 Okusumika n’okussaako Omusika
Essaawa ey’okusumika ng’etuuse, omusumisi alagira omubala ne gukubwa abantu okukungana okusumika kugeende mu maaso. Ayimirira butengerera maaso g’abantu n’ebintu bye by’anakozesa ebitegeke. Ekiddirira kwe kukola omukolo bw’ati:

 Afundikira ekifundikwa ku lubugo lw’anaayambaza omusika.
 Alagira omusika ayimirire wakati mu mulyaango gw’ennyumba era atunule eri abantu.
 Y’eyanjula eri abantu ng’ayogera amannya ge ne gy’abeera; era n’atambulako ngayogera     amannya ga kitaawe ne gy’abeera oba gye y’abeeraanga oba gy’agalamidde, amannya ga jjajja     we ne gy’abeera oba gy’agalamidde, olunyiriri mw’asibuka, omutuba, essiga, Omukulu w’ekika,     n’obukulu bwe ng’omusumisi.
 Ayogera amannya g’omusika mu bujjuvu gonna n’azzaako ag’omugenzi, amannya ga kitaawe     w’omugenzi, amannya ga jjajja w’omugenzi, olunyiriri mw’azaalibwa, omutuba, essiga, ne Jjajja     w’akasolya.
 Wakati mu bigambo bino, asumika omusika ng’amwambaza olubugo n’okukaasa effumu nga     bw’amulumiriza nti y’asikidde ow’enjovu gundi era n’amutambuza akawonvu n’akagga mu     buzaale ne bujjajja bw’omugenzi gw’asikidde.
 Ng’aky’amusumika, amukuutira nti asikidde baganda be ne bannyina bonna ssaako abajjwa,     abazzukulu, abako n’abemikwaano nti era alina okubasika okubakomyaawo mu maka omwaava     omugenzi n’okusaasaana. N’ekirala amugamba nti asikidde n’empisa ennungi ez’omugenzi era     takolaanga kintu kyonna nga teyebuuzizza, okubeera omukwaatampola, okulwaanirira baganda     be, bannyina, abajjwa, n’abazzukulu ng’omufu bweyakolaanga.
 Ng’amaze okusumika omusika, ebigambo abyolekekeza lubuga aba atudde ku lubugo wansi     awo okuliraana omusika. Amukwaasa akambe nga bw’amugamba nti buli kadde alina kwebuga     bwebuzi okwaaniriza abagenyi n’okubafumbira emmere mu maka g’asikidde ne mwannyina.
 Ng’amaze ebyo, omusika amukwaasa endeku erimu enseke bbiri n’eby’okunywa okulaga nti     gw’asikidde yali mugabi era ne bajjajja be baali bagabi era nga basanyukira abantu nga basooka     kubawa lwendo lwamazzi oba eby’okunywa ebirala.
 Oluvannyuma lwaakino, atungira omusika ne lubuga we ensawo n’agikwaasa nga     bw’amugamba nti eyo y’entandikwa eran’abagaliza obugagga mu maka gaabwe.
 Ateeka ssente ku lubugo mu maaso ga lubuga n’afundikira omukolo ng’ayita abalala okujja     okusumikira ng’asookera ku b’oluganda lw’omusika.
 Ebyo waggulu by’ebibeera ku musika omusajja. Naye ku musika omukazi bino by’ebibaawo:
 Embugo ziba bbiri: olulwe n’olwa lubuga
 Bateerako mu nnyumba ng’atudde
 Tayambazibwa lubugo, atulako lutule okufaanana ne lubuga we
 Takwaasibwa ffumu
 Ebyo nga biwedde, afulumizibwa ebweeru okumulaga abantu.

Ebikolwa ku lubuga ow’omusika omusajja n’ebikolwa ku lubuga w’omusika omukazi byebimu.
Mangu ng’omusika yakateekebwaako, jjajja w’abaana b’omugenzi ababika olubugo n’abajja ku kifugi. Abatwaala mu lusuku n’abamwaako enviiri. Oluvannyuma abawa emmere ey’omukolo. Guno omukolo gwegufundikira okukungubaga era oluggwa ng’omusika agabula abantu bonna eky’emisana. Wakati mu ky’emisana bassenga banjula abako abawasa awaka. Abako bawaayo omweenge n’enkoko. Enkeera w’olunaku luno, wabaawo okulima ebijja nga kino kikolebwa abo ab’awaka n’ab’oluganda.

9. Omubala
Abaziranjovu omubala gwaabwe guvuga nti:
Esiimbye amasanga (emirundi esatu)
Nakate ajja (emirundi esatu)
Ajja ayuuga (emirundi esatu)
Batte mugamba (emirundi esatu)*
Tungulako emu, bbiri ku lwaayi (emirundi esatu)
Ssatu ku kitooke (emirundi esatu)
Abanziranjovu ku mubala guno abamu bongerako ekisoko ekigamba nti
Atamanyi kkula, essanga ly’ekkula
Ate abalala nebagattako nti: Kirya ng’enjovu.

*Ekisoko kino kitaputibwa mu ngeri za njawulo. Abaziranjovu abamu bagamba nti ekisoko kivuga “Batte mugamba”. So tekivuga nti “Batte e Mugamba” nga abantu abamu bwe balowooza” yadde nga waliwo okufaanana n’oluganda by’amaanyi mu makulu bigambo byombi.

Batte, muzzukulu wa Kikomeko e Luubu, bwe yali ava ewaabye e Musa, kumpi ne Luubu, agende aseenge e Ndiiraweeru mu Kikeera e Mawokota, yetikka enkumuliitu y’ebita (omugamba).
Batte bw’atuuka e Ndiiraweru n’alaba awalungi w’anatuula n’awummuza ebibye omwaali n’omugamba. Abantu beyasaangayo kumpi awo ne weyaseenga batandikiriza mpolampola ewuwe okuyitawo “mugamba” olw’ebita olukunkumuli Batte bye y’alina mu kifo ekyo. Nga wayise ebyeeya n’ebisiibo, ekyaali ekigambo mugamba kyafuuka erinnya Mugamba era ne kivaamu ekyaalo okuli embuga ya Batte nakakano.

Abaziranjovu abamu we bagambira nti omubala gwaffe gukowoola Batte eyetikka omugamba oba entwaala y’ebita ng’ageenda e Ndiiraweeru. Ko abandi nti omubala guba gulayira Batte e Mugamba gyeyaseenga. So ate abalala ne bagamba nti omubala guba gugamba era gubulirira Batte ayige okukekereza by’alina ensimbi oba: enkejje aleme kuzirya zonna mulundi gumu

E Musa naguno gujwa ebita bikyaabalayo nnyo era bibunye ensi yonna olw’obulungi bwaabyo.

Omuziranjovu takola mukolo gwonna gw’amaanyi mu maka ge n’atakuba mubala. Omubala agukuba okubaguliza ku balirwaana be wamu n’ab’ekyaalo nti ewuwe eriyo omukolo, oba okwaaniriza abagenyi, oba okuwayiza mu buzadde, oba okusanyukira ab’olulyo lwe, oba okwesanyusaamu ye kennyini olw’amakungula ge.

Bassemaka abaziranjovu abamu ku mubala ogwogeddwaako waggulu bongerako n’ebisoko bino:

Ggulu (emirundi esatu)
Bwaddene (emirundi esatu)
Ligambyako nnyiniryo
Kawulukuta (emirundi esatu)
Masanga (emirundi esatu)
Aligabuuza ag’embogo aliza masanga
Siba mbutanta ne nkwaana mbutanta (emirundi esatu)

Buli muziranjovu ssemaka yandisaanye abeere n’engoma mu maka ge era avuzeenga omubala buli lw’aba n’omukolo ogw’obuvunanyizibwa.

Waggulu^^

1. Enkola enegobererwaanga mu kika (Policy)

Mukalo n’abakulembeze aba buli mutendera mu kika ky’enjovu kinabakakatangaako okukuuma, okutaasa, okunyweeza, okunnyikiza, okubunyisa, okulandiza n’okutumbula ennono n’obuwangwa bw’Abaganda wamu n’empisa n’obulombolombo bw’ekika mu bazzukulu baabwe. Enkola eno enezingirangaamu ebiti bino:

 Okuwagira, okugondera, n’okuwa ekitiibwa Ssabasajja Kabaka nga ye Ssabataka akulira abataka     bonna mu Buganda era nga ye ke kasolya k’obuwangwa n’ennono mu Buganda era nga ye     y’entabiro y’ebika by’Abaganda.
 Okukuuma, okulwaanirira n’okutaasa obuwangwa n’ennono wamu n’empisa ennungi     n’obulombolombo mu kika.
 Okwegatta ku bika By’abaganda ebirala okukuuma, okulwaanirira, okutaasa, n’okunnyikiza     obuwangwa n’ennono n’ebigenderako ng’empisa ennungi n’obulombolombo.
 Okukubiriza abaana n’abazzukulu okugoberera n’okugondera ennono yaabwe n’obuwangwa     bwaabwe.
 Okusiga empisa ey’okugondera obukulembeze mu kika.
 Okulwaanyisa okuyingiza mu kika empisa engwiira wamu n’okutabika eby’obufuzi n’enzikiriza     ez’enjawulo ez’emyooyo, kazibe ngwiira oba nnansi.
 Okunyweeza n’okunnyikiza obuwangwa n’ennono mu buli mukolo ogw’ekika mu mpya, mu nyiriri,     mu mituba, mu masiga ne mu kasolya.
 Okusomesa, okugunjula n’okwagazisa abaana abato n’abavubuse obuwangwa n’ennono mu     Buganda n’ebweeru waayo.
 Okumerengula empisa embi, obulombolombo obubi n’effugabbi ebi sobola okwerimbika mu     bulombolombo, obuwangwa n’ennono ne bizza ekika emabega.
 Okulongoosa mu mpisa n’obulombolombo ebigobererwa mu kika biryooke bitukane bulungi     n’obuwangwa n’ennono ebituufu.
 Okukuuma, okutaasa n’okutumbula ebifo by’obuwangwa n’ennono mu kika.
 Okukolagana n’omuntu yenna owa wano mu Buganda oba abeera ebweru wa Buganda ne     Uganda, oba n’ekibina kyonna ekya wano mu Buganda oba eky’ebweru wa Buganda ne Uganda,     okukuuma, okutaasa, okunyweeza, okunnyikiza, okubunyisa, okulandiza n’okutumbula ennono     n’obuwangwa mu kika ne mu Buganda okutwaalira awamu.

Abeddira enjovu ng’Abaganda banagobereraanga empisa y’Abaganda bonna awamu ekwaata ku buwangwa n’ennono. Ebinayawukanaanga binabaanga
ebyo byokka ebikwaata ku kika kyaabwe ebitafaanana na bya bika birala.

Enkola eno essiddwawo enegobererwaanga, enegonderwaanga era enesibwangaamu ekitiibwa buli y’eddira enjovu. Eyeddira enjovu yenna atabeenga mumativu ku nkola eno, oba oyo anabaanga n’okwemulugunya ku nkola eno, anaweebwaanga omukisa okubaako ky’agamba ng’ayita mu mitendera egifuga ekika.

2. Okuzaala n’okutuuma omwaana erinnya
Omwaana omulenzi oba omusajja eyeddira enjovu anatuukirizaanga empisa n’obulombolombo ebigobererwa mu maka oba mu luggya ne mu lunyiriri mw’azaalibwa bwanabaanga azadde omwaana. Mu kino anagobereraanga amagezi agamuweereddwa kitaawe.

Jjajja omusajja ow’omwaana azaaliddwa anatuukirizaanga empisa n’obulombolombo ebigobererwa mu maka ge oba luggya oba mu lunyiriri mw’asibuka. Anavunanyizibwaanga okuwa mutabani we amagezi ku nsonga eno n’okulaba ng’amagezi ago gagobererwa.

Omulenzi oba omusajja kitaawe w’omwaana azaaliddwa omwaana oyo anamuwaanga erinnya ery’ekiseera nga bw’akola entegeka ey’okutwaala omwaana oyo mu bazadde be atuumwe erinnya ery’ekika.

Bunabaanga buvunanyizibwa bwa mulenzi oba omusajja eyeddira enjovu, kitaawe w’omwaana azaaliddwa, okutwaala omwaana azaaliddwa ewa jjajja we omusajja atuumibwe erinnya mu bwaangu nga bwe kisoboka.

Bunabaanga buvunanyizibwa bwa jjajja w’omwaana gw’areteddwa okumutuuma erinnya ery’ekika. Erinnya ly’anatuumanga muzukkulu we ono analiggyaanga mu mannya agatuumibwa mu luggya oba mu lunyiriri mw’asibuka.

Kinakkirizibwaanga jjajja w’omwaana omukazi aludde mu maka era amanyi ennyo ebifa ku kika okulondera muzzukulu we erinnya.

Jjajja w’omwaana azaaliddwa mu kika anabaanga n’obuvunanyizibwa okwebaza mutabani we ne mukamwaana we mu ngeri ey’enjawulo olw’okwongera ku bungi bw’abazzukulu ba Mukalo.

Mangu ng’okutuuma omwaana erinnya kuwedde, kitaawe w’omwaana anamuwandiisaanga ew’omukulu w’oluggya oba ow’olunyiriri.
Jjaja w’omwaana aweereddwa erinnya ly’ekika anakakasaanga mu bwangu nti muzzukulu we awandiikiddwa mu kitabo ky’oluggya oba eky’olunyiriri.

Obuvunanyizibwa bwa jjajja w’omwaana ne kitaawe w’omwaana ku kutuukiriza eby’etaagisa mu maka, mu luggya ne mu lunyiriri tebikomeenga ku kutuuma linnya kyokka, wabula bunabaangawo buli bbanga lyonna okutuusa ng’omwaana oyo awasizza oba afumbiddwa.

Omwaana omulenzi oba omusajja atatuukirizeenga ebyo ebirambikiddwa mu buvunanyizibwa bwe anavunanibwaanga nga kyewaggula mu luggya oba mu lunyiriri mw’asibuka era anakangavulwaanga ng’embuga bw’enebaanga esazeewo.

3. Obuzadde n’obuvunanyizibwa bwaabwo
Obuzadde bunabaanga buvunanyizibwa. Obuvunanyizibwa buno bunetololeenga nnyo ku kitaawe w’omwaana ne nnyina. Abazadde bombi banavunazibwaanga okulabirira obulungi n’okugunjula omwaana waabwe mu mpisa ennungi ezegombebwa buli muntu. Mu ddimu lino banayambibwangaako jjajja w’omwaana ne ssenga w’omwaana.

3.1 Taata w’omwaana
Omuzadde ono anabaanga n’obuvunanyizibwa buno:

 Okulabirira omwaana mu bulamu bwe n’eby’etaago bye.
 Okuyingiza omwaana mu kika nga muno mwemuli okumutuma erinnya, okumuwandiisa mu kika,     nokutuukiriza obuvunanyizibwa bwonna obukwaata ku kuzaala omwaana mu kika.
 Okutuuza omwaana we buli kakedde n’amuyigiriza ebifa mu kika kye
 Okukakasa nti omwaana ebimusomesebwa abisaako omulaka
 Okwegatta ne maama w’omwaana okuweerera n’okusomesa omwaana waabwe
 Okukkanya ne maama w’omwaana okuweerezaanga omwaana mu biseera ebigere mu bajjajja     be, mu bassenga be oba mu bakojja be okunyweeza oluganda n’okugunjula.
 Okulaga omwaana omukulu w’oluggya n’ow’olunyiriri.
 Okutwaalaanga omwaana we mu nnyimbe buli lwe kinabaanga kisobose.
 Okutwaalanga omwaana we ku mikolo gy’ekika buli lwe kinabaanga kisobose.
 Okulaga omwaana abantu b’ekika kye mu kitundu n’awalala.
 Okubulirira omwaana we okuba omwesigwa, omuwulize, era omwetowaze.

3.2 Maama w’omwaana
Obuvunanyizibwa bwa maama bunabaanga buno:
 Okulabirira omwaana mu bulamu bwe n’eby’etaago bye.
 Okugunjula omwaana mu mpisa ennungi ez’Abaganda
 Okubulirira omwaana mu bintu by’ensi naddala endwaadde n’obufumbo.
 Okusomesa omwaana amagezi ng’ayita mu nnyimba n’engero
 Okwegatta ne taata w’omwaana okuweerera n’okusomesa omwaana waabwe
 Okukakasa nti omwaana akozesa bulungi obudde bwe
 Okuyigiriza omwaana emirimu egy’awaka n’egyo egiyinza okugasa omwaana mu maaso.
 Okussanga ekimu ne taata w’omwaana okuweerezaanga mu biseera ebigere mu bajjajja be mu     bassenga be ne mu bakojja be okunyweeza oluganda n’okugunjula.
 Okussaayo omwooyo ku bifa mu kika mw’azaala omwaana era n’okubisomesa omwaana we.
 Okweyambisa omuntu yenna ow’obuvunanyizibwa okusomesa n’okugunjula omwaana.

3.3 Jjajja w’omwaana
Jjajja w’omwaana omulenzi anaabaanga n’omulimu omukulu ogw’okutendeka muzzikulu we mu by’amaka n’obufumbo. Omulimu omulala gunaabaanga gwa kukulembera muzzukulu mu kwanjula n’okuwasa wamu n’okuleeta omwaana azaliddwa muzzukulu we mu bakadde be.

Jjajja w’omwaana omuwala omulimu gwe omukulu kunabaanga kubulirira muzzukulu we mu mpisa eziyisibwa omukazi Omuganda. Omulimu omulala gunabaanga gwa kuwerekera muzzukulu we mu mikolo egigendera ku kwanjula n’okufumbirwa nga yegasse wamu ne ssenga w’omwaana.

Jjajja w’omwaana omulenzi bw’atabeengawo, taata w’omwaana omulenzi analabaanga ow’oluganda mu luggya oba mu lunnyiriri n’amuttika omulimu ogwandikoleddwa jjajja. Kino bwe kinabaanga tekisobose, taata w’omwaana analoondanga ow’omukwaano oba ow’omukago omwesigwa ennyo nakola omulimu guno.

Mu ngeri y’emu, jjajja w’omwaana omuwala bw’atabeengawo, maama w’omwaana analabaanga omukazi omukulu ku kyaalo oba okuva awalala, ate nga wa mmizi, nakola omulimu ogwandikoleddwa jjajja w’omwaana.

3.4 Ssenga w’omwaana omuwala
Ssenga, nga ye mwannyina wa kitaawe w’omwaana, anabaanga n’obuvunanyizibwa bw’amaanyi okutendeka omwaana wa mwannyina omuwala mu mbeera z’obufumbo n’ez’amaka. Okutuukiriza obuvunanyizibwa buno, anakolaanga bino ebikulu:

 Okukolagana obulungi me mulamu we, kazaalamwaana, okuteekawo entegeka ezisobozesa      ssenga okutuukiriza obuvunanyizibwa bwe ku muwala we.
 Okusomesa omwaana wa mwannyina ebigambo byonna ebikwaata ku by’ekikazi n’ebyenkula      y’abantu (women and gender issues).
 Okukola kyonna ekisoboka omwaana wa mwannyinaobutadiba era n’okunywerera mu bufumbo.
 Okukola nga kayungirizi wakati w’abakulu b’enjuyi zombie.
 Okumulungula ebizibu ebiba bibaluseewo wakati w’abaana.
 Okubulirira omwaana wa mwannyina okwekuuma n’okwewala endwadde.
 Okubangula omwaana wa mwannyina mu by’obufumbo n’okutereeza amaka.
 Okukulembera ensonga zonna ezikwaatagana ku kufumbirwa kw’omwaana wa mwannyina,      muno nga mwemuli okuteekateeka okwanjula, okuva awaka n’okugenda mu bufumbo, okuzza      omuzigo n’okufumba ekijjulo ekisooka mu bufumbo.
 Okuloondoola enneyisa y’omwaana wa mwannyina mu ddya.

3.5 Kojja w’omwaana omulenzi
Kojja w’omulenzi aneyambisaanga omukisa gw’alina nti mutabani we amweyabiza okubangula omwaana wa mwannyina mu bigambo byonna eby’ekuusa ku mbeera y’ekisajja. Mu kkatala lino anakolerangaamu bino:

 Okunnyonnyola mutabani we enkula n’enkyuukakyuuka y’omubiri wamu n’embeera y’ekisajja mu nkula ne mu nkyuukakyuuka ez’enjawulo ezibaawo.
 Okubulirira mutabani we okwekuuma n’okwewala endwadde eziva mu kwejaajaamya.
 Okubulirira mutabani we by’obufumbo n’enfuga y’amaka.
 Okuyamba mutabani we ngeri ezitali zimu ezikwaatagana n’obulamu n’obufumbo bwe.

4. Okuzaalibwa n’obwa Nnakazadde
4.1 Enkola

Ekika ky’enjovu kinatambuliraanga wamu n’ebika by’Abaganda mu kukuuma n’okunyweeza empisa n’obulombolombo eby’obuwangwa n’ennono mu kuzaalibwa n’obwa nnakazadde naddala ebikwaata ku kitiibwa ky’abazadde ne ku mizizo egogendera ku buko.

Omwaana yenna ey’eddira enjovu anavunanyizibwaanga okuwa bakadde be ab’emitendera egy’enjawulo ekitiibwa n’okugoberera emizizo gy’obuko.

4.2 Abazadde
Bano wammanga banabaanga bazadde:

 Taata
 Maama
 Ssenga
 Kojja

Jjajja ayinza okwongerwaako ku bazadde naye ye tayingiramu butereevu ng’abo abogeddwaako waggulu kubanga si wa lubu lwaabwe yadde alina emigaso mingi ku bazzukulu.

Ekitiibwa ky’abazadde kinabaanga buli luyi okusinziira ku buzaale bw’omuntu. Omwaana omulenzi anawaanga ekitiibwa abamuzaala n’abo abazaala mukyaala we. N’omuwala anakolaanga bw’atyo ku bazadde be ne ku bazadde abamuzaalira bba. Enkola eno eragiddwa bweti bw’oba oli mulenzi oba muwala:

Obuzaalibwa n’obwannakazadde
Omulenzi Omuwala
Omukadde omusajja azaala mukyaala wo Omukadde omusajja azaala balo.
Omukadde omukazi azaala mukyaala wo Omukadde omukazi azaala balo
Ssenga wa mukyaala wo Ssenga wa balo.
Kojja wa mukyaala wo Kojja wa balo
Jjajja wa mukyaala wo Jjajja wa balo

Mu buwanga bw’Abaganda abantu ab’okumpi n’abantu abo abogeddwaako nabo baba baluganda eri omwaana.
Obwataata tebukoma ku kitaawe amuzaalira ddala yekka naye buzingiramu baganda ba kitaawe bonna. Baganda ba kitaawe bano babaamu abaana abazaalibwa naye mu kitaabwe n’abo abazaalibwa ba kitaawe abato.

Mu ngeri y’emu maama w’omuntu aba ne baganda be abaana ba kitaawe ne baganda be abaana ba bakitaawe abato.

Ssenga ye mwannyina kitaawe naye alina emirimu mikukuutivu naddala ku mwaana omuwala. Y’akikirira kitaawe w’omwaana ne baganda be. Kino kimufuula omuzadde ow’enjawulo mu bulamu bw’omwaana omuwala.

Kojja w’omwaana yadde mwannyina maama era yandibadde abalira mu ba luganda lwa maama, naye olw’emirimu eminene gy’alina ku mwaana omulenzi afuna ekifo eky’enjawulo.

4.3 Emizizo
Waliwo emizizo wakati w’abazadde n’abaana baabwe, naye emizizo gino gikakata nnyo bwe gituuka ku mwaana omulenzi gy’awaasa n’omwaana omuwala gy’afumbirwa.

4.3.1 Emizizo wakati w’abaana n’abazadde abasookerwaako
Omwaana omulenzi oba omuwala tateekwa kusula mu nju y’abazadde be kubanga aba atuuse mu ssa ery’okumanya eby’obufumbo nga mwangu okumalako bakadde be emirembe.
Omwaana omulenzi oba omuwala tateekwa kunabira mu benseni na mu kiyigo ky’abazadde be.

4.3.2 Emizizo wakati w’omulenzi ne bakadde ba mukyaala we
Abakadde ba mukyaala w’omulenzi bakoddomi be. Omulenzi anawaanga nnyo ekitiibwa bazadde be bano. Tewali mizizo gy’amaanyi wakati w’omukadde omusajja azaala omuwala ne mutabani we awasa omuwala. Emizizo giri nnyo wakati w’omulenzi ne mukadde we azaala mukyaala we. Ateekwa okumwewalira ddala.
Bino binabaanga bya muzizo gy’ali ku bazadde bano:

 Okusula mu nnyumba yaabwe
 Okunaabira mu biyigo byaabwe
 Okusaalimbira mu luggya lwaabwe
 Okukwaata ku mukadde omukazi azaala mukyaala we oba okumwesembereza mu ngeri yonna.
 Okulaba mu ntaana y’omukadde omukazi. Yadde omulenzi abaawo mu kukungubaga naye     taziika.

Ssenga w’omukyaala n’omulenzi awasa omwaana wa mwannyina tewali mizizo. Mu buwanga bw’Abaganda ssenga oyo abalibwa nga mukyaala we era tamuzira. Kojja w’omukyaala aba nnakazadde era abalibwa mu lubu lw’omukadde omukazi azaala omukyaala. Wakati wa kojja ne mutabani we awasa omwaana wa mwannyina waliwo emizizo. Tasula mu nju y’abaana. Tanaabira mu kiyigo kyaabwe era teyegazaanya mu luggya lwa mutabani we awasa mutabani we awasa omwaana wa mwannyina.

Jjajja w’omukyaala oyo aba mukyaala we. Nolw’ekyo tamulinako muzizo.

4.3.3 Emizizo wakati w’omuwala ne bakadde ba bba.
Omuwala afumbiddwa omulenzi ey’eddira enjovu bakadde ba bba anabatwaalanga nga bakoddomi be, era anaabawaanga ekitiibwa kinene ddala. Tewali mizizo gy’amaanyi wakati w’omukadde omukazi azaala bba ne muwala we afumbirwa mutabani we. Emizizo egy’amaanyi giri nnyo wakati w’omuwala ne mukadde we omusajja azaala bba. Ateekwa okumwewalira ddala.

Bino binabaanga bya muzizo gy’ali ku bazadde bano:

 Okusula mu nnyumba yaabwe
 Okunaabira mu biyigo byaabwe
 Okuyita obusimbalala mu luggya lwaabwe
 Okukwaata ku mukadde omusajja azaala bba oba okumwesembereza mu ngeri yonna, okujjako     ng’amukwaasa omwaana gw’azadde oba nga bali ku mukolo gw’abalongo.
 Okulaba mu ntaana y’omukadde omusajjai yadde omulenzi abaawo mu kukungubaga naye     akoma mu ddiiro mu kufa. Taziika.

Ssenga wa bba abeera muko eri omuwala era ne kojja wa bba bw’atyo. T’aberiranya.

5. Okuwasa n’okufumbirwa
5.1 Okuwasa

Omulenzi oba omusajja eyeddira enjovu anaabanga waddembe okuwasa omuwala oba omukazi bwebasiimaganye okuva mu bika byonna eby’Abaganda okujjako abo abamuzira. Mu bamuzira mwe muli bano:

 Nnyina n’ab’ekika kya nnyina. Kino kitwaalira ob’oluganda lwa nnyina bano:
 Baganda ba nnyina n’abo ab’omuziro gwe
 Abawala abazaalibwa kojja we kubanga ba baba ba maama be ddala era basikira nnyina.
 Baka kitaawe n’ab’oluganda lwa baka kitaawe kubanga n’abo bali mu lubu lwa ba maama be.
 Bannyina bwe beddira ogumu
 Abawala abazaalibwa ssenga we kubanga bano baba bakizibwe be era baba bawala be era     bamuyita kojja waabwe.
 Abawala abazaalibwa ow’omukago kubanga nabo baba bannyina.

Omulenzi oba omusajja eyeddira enjovu anatuukirizaanga empisa n’obulombolombo obuli mu nnono y’okuwasa n’okufumbiriganwa ebigobererwa mu Buganda. Bino binaabaanga bikulu:

 Okukyaalira abazadde b’omuwala n’okwanjulwa
 Okuwaayo omutwaalo oguba gumusaliddwa wamu n’ebirabo ebirala eri abazadde b’omuwala okubebaza okulera n’okukuza muwala waabwe okumutuusa ku ssa w’amulabidde.
 Okukola emikolo gyonna egimwetaagisa okuwasa omuwala gw’asiimye mu nzikiriza ye
 Okuwa abazadde b’omuwala embuzi ssinga omuwala asangibwa nga mberera
 Okukola byonna ebyetagisa ku mukolo gw’okufumba
 Okukola byonna eby’etagisa mu kumala abaana

5.2 Okufumbirwa
Omuwala oba omukazi eyeddira enjovu anaabanga waddembe okufumbirwa omulenzi oba omusajja bwebasiimaganye okuva mu bika byonna eby’Abaganda okujjako abo abamuzira. Mu bamuzira mwe muli bano:

 Kitaawe n’ab’ekika kya kitaawe. Kino kitwaalira ob’oluganda lwa kitaawe bano:
 Baganda ba kitaawe n’ab’enjovu bonna ob’olubu olwo
 Kojja we n’abalenzi abazaalibwa kojja we kubanga baba bakizibwe be era ba baba ba kojja be     ddala kubanga basikira kojja we.
 Bannyina bwe beddira ogumu
 Abalenzi abazaalibwa ssenga we kubanga bano baba baana be era bamuyita maama wabwe     kubanga asikira maama waabwe.
 Abalenzi abazaalibwa ow’omukago kubanga bannyina.

Omuwala oba omukazi eyeddira enjovu anatuukirizaanga empisa n’obulombolombo obuli mu nnono y’okuwasa n’okufumbiriganwa ebigobererwa mu Buganda. Bino binaabaanga bikulu:
 Okwanjulwa omulenzi oba omusajja gw’asiimye eri bazadde be ng’akulemberwa ssenga we.
 Okukola emikolo gyonna egimwetaagisa okufumbirwa omulenzi oba omusajja gw’asiimye mu     nzikiriza ye
 Okukola byonna ebyetagisa ku mukolo gw’okufumba ng’akulemberwa ssenga.
 Okukola byonna eby’etagisa mu kumala abaana

Ssenga w’omuwala eyeddira enjovu y’anakulemberaanga ensonga zonna ezikwaatagana n’okufumbirwa kwa muwala we.

6. Okumala Abaana oba Okwaalula Abalongo
6.1 Okuzaalibwa kw’abalongo

Omulenzi ku balongo bw’aba yasoose ne kuddako omuwala abaana babafugika ku kitoke ekisajja kya mbidde kungulu ne bassako ekikazi ki nakitembe ne bateerako olweeza n’ebbombo.

Omuwala bw’aba yasoose ne kuddako omulenzi, abaana babafugika ku kitooke ekikazi (ekya nakitembe) ne bassaako ekisajja (ekya mbidde) olwo ne bassaako olweeza n’ebbombo. Ow’enjovu azadde abalongo ababika eri bazadde be ab’enjuyi zombi mangu ddala nga bakazaalibwa. Ababikira mu luggya lwa bakadde be. Tayingira mu nnyumba y’abazadde era tayingiriramu ddala okutuusa ng’abalongo bawedde okulamya oba okukuza.

Kitaawe w’abaana (kati Ssalongo) afuna akagoma ok’olugogo n’ageenda ng’akatuzza nga ye ne Nalongo beesibye olweeza n’ebbombo.

Ssalongo ateeka ebibbo bibiri mu ddiiro nga by’okuteekamu ebigali ebireeteddwa abalongo.

Ssalongo ne Nalongo tebaddayo kubuzaganya na bakadde baabwe ab’enjuyi zombi okutuusa ng’abaana bawedde okulamya.

6.2 Okubika Abalongo
Abalongo bwe bava ku kaali, Ssalongo abikira ekyaalo mu butongole nti y’azaala abalongo. Kino akikola nga yesibye olweeza n’ebbombo. Bw’ava awo, nageenda abikira kitaawe. Asinziira mu kkubo okubika. Bw’ava eyo, nageenda ew’abazadde ba mukyaala we n’akola ekintu kyekimu.

6.3 Okuloonda Ssalongo ne Nalongo Abakulu.
Ssalongo omukulu aba muganda wa Ssalongo, naye nga muto mu myaaka okusinga kazaalabaana. Nalongo omukulu ava ku luyi lwa Nalongo. Edda omulimu gw’abano bombi omukulu kwabaanga kulera balongo abakazaalibwa. Omulimu omulala gwabaanga okumala emizizo emingi egyabaanga ku balongo.

6.4 Embaga y’abalongo oba okumenya olukanda
Ku lunaku olulagaanye, bazadde b’enjuyi zombi bajja mu maka g’abaana baabwe. Nalongo kazaalabaana ne Nalongo omukulu ne bakyaala banne awamu ne balamu be bafumba omuwumbo gw’emmere nga kuliko oluwombo lw’obutiko obubaala n’enkejje. Nnyina wa Ssalongo naye afumba omuwumbo gw’emmere ne nnyina wa Nalongo naye
bwatyo. Mu mmere eyo efumbiddwa enjuyi essatu mwemuva omuwumbo ogw’omukolo bategeka embaga y’okulammya abaana.

Essaawa ey,omukolo ng’etuuse, nnyina wa Nalongo yettika omuwumbo gw’emmere ng’ali ne bba. Enjuyi zombi, olwa Ssalongo ne Nalongo, zikung’ana ne zikuba engoma. Oluvanyuma, Nalongo asoosootola emmere n’abalala ne baddako. Emmere yonna egattibwa n’empombo ne zisumululwa, olwo omukolo ow’okukoleza ne gugenda mu maaso. Nnaalongo akolezza ssezaala‘we n’abakulu abalala ob’olubu lwa ssezaala we; ate nnyina wa Ssaalongo n’akoleza Nnaalongo n’aboluyi lwe. Ssaalongo naye n’akoleza abako; ne bataata ab’enjuyi zombi ne bakola bwebatyo.

Ebyo biba bikyageenda mu maaso, omujjwa n’ajja n’alinnya mu mmere eyo; era eby’okulya emmere y’omukolo ne bikoma awo. Omujja emmere agyannula n’agitwaala n’agirya ne bajjwa banne. Abazze ku mukolo bagabulwa oluvannyuma lwa kino, olwo olukanda ne luggwa wamu n’emizizo gyonna egibadde gyawula abaana ne bazadde baabwe.

Ate waliwo enkola endala ey’okulamya oba okwaalula abaana. Mu nkola eno, olukanda lumenyerwa wa kitaawe wa mulenzi kazaala baana. Kwe kugamba embaga y’abalongo ebeera wa jjajja bwe kitaawe wa Ssalongo. Wabula mu maka g’omulenzi kazaala baana wabaayo omukolo ogw’okusiba abalongo bali abawunde. Guno gwe mukolo ogukulembera okumenya olukanda.

Abalongo bwe bagwa okusibibwa emisana, akawungezi ako Ssalongo ne Nnalongo, ga bali wamu ne Ssalongo ow’omukolo ne Nnalongo ow’omukolo ssaako abasibi b’abalongo, basitula ne taddata nnene okugenda mu maka ga kitaawe wa Ssalongo nga eno engoma bwe ziwuuna nga era bwe bayimba.

Ku ludda lwa kitaawe wa Ssalongo wabeerayo abantu bangi ab’oku kyaalo ne baganda be. Abantu bano basiba olwaayi oba olusanja naye nga lwa ndagala nfumbe ne lusala awatandikira olujja lwa kitaawe wa Ssalongo. Ku lwaayi kuno oba ku bulambe buno, Ssalongo ne Nnalongo n’abaana n’ekibiina ekivudde ewa Ssalongo, nga eno bwe ziwuuna, we basanga ab’ekibiina kya kitaawe wa Ssalongo nga babateeze n’emigo naye nga basirise be cce. Wabula ekibiina kya Ssalongo kiba kyasindiseyo dda omuzira waakyo omulwaanyi akulembere lutalo. Ono omulimu gwe omukulu guba gwa kukweebera n’akutula olwaayi luli nga ab’ekibiina kya kitaawe wa Ssalongo tebategedde. Ekikolwa kino kye kiyitibwa okumenya olukanda.

Naye ob’oludda lwa taata wa Ssalongo bwe basinza amaanyi mu lutalo luno, ab’ekibiina kya Ssalongo kye baba babasuzizza banunula kinunule, okugeza embugo oba engoma. Ebyo bwe biggwa, abalongo batuusibwa mu lujja nga engoma z’abalongo bwe zivuga. Awo Nnalongo addira enkoko empanga agitwaalira ennyuma we ku kabina nga agikwaasa kitaawe wa Ssalongo; era nga ne kitaawe wa Ssalongo akwaasa Nnalongo muka mutabaani we enkejje era naye agimuweera nnyuma. Ekyo bwe kiggwa, kuddako kuyingiza balongo mwa jjajjabwe. Ennyimba z’abalongo nga ziyimbwa nga engoma bwe zitujja. Ekiro ekyo kyonna nga zitujja ng’abalongo bawundwa. Enkeera kuba kufumba bijjulo.

Oluvannyuma, nga wayise akabanga, Ssalongo ne Nnalongo we (wamu ne Ssalongo ne Nnalongo ab’emikolo) batwaala abalongo ewa kitaawe wa Nnalongo. Jjukira nti nayo baba babikayo dda abalongo ku lunaku Ssalongo lw’asabayo Nnalongo omukulu (ow’omukolo).

Ewa kitaawe wa Nnalongo yo tebaayo kumenya lukanda wabula bafumba bafumba ebijulo.

7. Okulaama
7.1 Omugaso oguli mu kulaama
Ekika ky’enjovu kiwagira nnyo ow’enjovu okulaama. Kino kiraga obuvunanyizibwa.

Kyandigwaanidde buli muntu atuuse mu myaaka abiri (20) egy’obukulu akole ekiraamo kye, ng’ekyo kyoleka ebirowoozo bye kw’ebyo ebyandibaddewo bw’aba afudde.
Ssekabaka Daudi Chwa II y’aggumiza omugaso gw’okulaama bwe y’awa amagezi nti omuntu asaana alaame ate addemu yetegerezeenga ekiraamo kye buli ntandikwa y’amwaaka akireke nga bwekiri oba abeeko ne byakyuusamu.
Nnannyini kiraamo ayinza okukikyuusa obudde bwonna nga bw’aba ayagadde. Naye buli lw’akyuusa oba buli lwakola ekipya, eky’oluvannyuma oba ekyo kyasembezaayo kye kibalibwa ng’ekituufu mu mateeka.

7.2 Abagabana ku bintu by’omufu
Mu mateeka agaliwo, bano be bateekeddwa okugabana ku bintu by’omufu:

 Abaana bonna
 Nnamwaandu oba bannamwaandu
 Bakadde b’omufu n’ab’oluganda ab’okulusegere omufu babadde alabirira mu byetaago byaabwe.

7.3 Enkola y’ekiraamo
Ekiraamo kiteekwa kuba kiwandiike mu mukono gw’omufu oba mu type oba computer.

Ekiraamo kiteekwa mu copy ezitakka wansi wa ssatu eziweebwa abantu ab’enjawulo abesiggwa ennyo okuzitereka n’okuzijjayo okuziwa ab’oluganda nga nannyini kiraamo amaze okufa.
Ekiraamo ekijjuvu kibaako bino:

 Ennaku z’omweezi n’omwaaka
 Ekyaalo, ggombolola, essaza ne district mw’abeera
 Amannya ge amajjuvu
 Emyaaka gye
 Kitaawe ne jjajja we gattako nebyaalo gye babeera oba gyebabeeraanga
 Oluggya, olunyiriri, omutuba n’essiga mw’asibuka n’akasolya.
 Olunaku lw’omweezi n’omwaaka mweyazaalirwa gattako ekyaalo, ggombolola, essaza ne district mw’ava.
 Abaana beyazaala, abalenzi n’abawala, abalamu n’abafu.
 Mukyaala we oba bakyaala be
 Omulimu gwe ne gy’akolera
 Ebintu byeyafuna mu bulamu ebikyaaliwo era ebikwaatibwaako ekiraamo.
 Engaba y’ebintu
 Abakuza
 Abajjulizi abatakka wansi wa basatu nga totwaaliddemu abo abagabanye ku by’omufu mu kiraamo ekyo.
 Omukono gw’omufu ogumannyiddwa oba ekinkumu kye.

7.4 Entereka y’Ekiraamo
Ekiraamo kitesebwa muntu wa mmizi.
Kyandibadde kirungi omulaami akole copy z’ekiraamo ezitakka wansi wa ssatu. Copy ezo ayinza okuziteresa abantu eb’enjawulo gamba nga bano:
Ow’oluganda ow’omunda
Ow’omukwaano omwesigwa ennyo nnyini
Omukulu w’enzikiriza
Omukulu w’oluggya
Omukulu w’olunyiriri
Omukulu w’essiga

8. Okwaabya Olumbe
8.1 Okwaabya olumbe kye ki?
Okwaabya olumbe kwe kussa ekkomo ku kukungubagira oyo eyafa, n’okutandika obulamu obuggya n’omusika we.

Okwaabya olumbe gwe gumu ku mikolo emikulu ennyo mu kika ky’enjovu. Omukolo guno gulimu obulombolombo n’empisa ebyoleka omuntu nti Muganda. Mu bufunze gulimu bino ebikulu:
 Okussaako omusika, ng’oyo yazze mu bigere by’oyo eyafa
 Okwaalula abaana, nga kuno kwe kubayingiza mu kika mu lwaatu
 Okugabula, nga kino ky’ekijjulo omusika ky’awa ab’oluganda n’abantu ababa bazze mu lumbe.
 Okulima ebiggya

8.2 Ebigendererwa mu kwaabya Olumbe
Ebigendererwa mu kwaabya olumbe biri bina:
1) Okukomya mu lwaatu oba mu butongole okukungubagira oyo eyafa
2) Okussaako n’okutongoza omusika azze mu bigere by’omugenzi
3) Okulaga omusika abantu bonna balinako obuvunanyizibwa
4) Okumanyigana.

8.3 Okutambuza Olumbe
Olumbe luteekwa okwanjulibwa n’okukasibwa Olukiiko Lw’essiga n’Olukiiko Lw’akasolya nga terunnaba kwabizibwa. Olumbe luteekwa okuyisibwa mu mitendera gyonna egy’ekika okuva ku nnyumba okutuuka ku Mukalo. Omukulu w’oluggya y’avunanyizibwa okutambuza olumbe mu mitendera egy’enjawulo. Ateekwa okuba n’ebiwandiiko mu ngalo ze ebiraga entambuza y’olumbe olwo okuyita mu lunyiriri ne mu nkiiko z’ekika endala.

Ku ssiga n’ewa Mukalo mu Lukiiko Olufuzi, abo bekikwaatako bateekwa okuba abetegefu obulungi okuleeta abaana bonna mu lukiiko wamu n’okuleeta byonna ebisabiddwa n’okunnyonnyola buli kibuziddwa.
Omukulu w’oluggya analeetaanga ebbaluwa esaba okwaabya olumbe n’okwanjula omusika. Ebbaluwa eneyogeraanga bino ebifa ku mugenzi:
 Amannya ge mu bujjuvu
 Emyaaka gye
 Obuzaale bwe: kitaawe; jjajja we; jjajja wa kitaawe; oluggya n’olunyiriri mw’asibuka; amannya ga     nnyina n’aga jjajja we azaala nnyina; jjajja wa nnyina; ekyaalo mweyazaalirwa; olunaku, omweezi     n’omwaaka;
 Obufumbo bwe
 Ezzadde lye: abaana abalenzi n’emyaaka gyaabwe; abaana abawala n’emyaaka gyaabwe;     abalamu ku baana bano; abafu ku baana bano.
 Obutuuze bwe
 Omulimu gweyakolaanga nga mulamu
 Ebintu by’eyafuna mu nsi n’engaba yaabwo
 Amannya g’omusika mu bujjuvu
 Kopi y’ekiraamo ky’omugenzi
 Ekiwandiiko ekiraga enzikiriziganya y’abaana, eya nnamwaandu ne ey’ab’oluganda ku musika
 Ekiwandiiko ekiraga enzikiriziganya ku ngabana y’ebintu by’omugenzi.
 Amannya g’omusumisi.

Olumbe lwonna olutatambuziddwa mu mitendera gyakika lunaatwaalibwaanga ng’olubbe. Lunavumirwaanga mu kika era n’obusika bwalwo tebubalibweenga ng’obutuufu. Ababaka ba Mukalo mu bitundu banaayirizaanga olumbe olw’engeri eyo.

8.4 Okutegeka Olumbe
Okwaabya olumbe kuteesebwaako era kutegekebwa ab’ennyumba y’omugenzi. Batuula ne bateesa ku ntegeka y’okwaabya olumbe. Mu kino bayambibwaako omukulu w’oluggya. Ekiraamo ky’omugenzi kisomwa ne bakiteesaako. Bateesa ne birala eby’etaagisa mu lumbe. Bakola ku nkaayana eziba zibaluse mu baana b’omugenzi ku kiraamo ne bintu ebirala eby’omugenzi. Enkaayana eremerera ab’ennyumba ewerezebwa ku lunyiriri.

Abantu naddala ab’oluganda batandika okujja ng’ebula ennaku eziwera basobole okutegeka omukolo n’okukola emirimu egikwaata ku lumbe.

Omukulu w’oluggya y’avunanyizibwa ku kuloonda omusumisi ng’akolagana n’omukulu w’olunyiriri. Era avunanyizibwa okukakasa nti entegeka zonna ezikwaata ku kwaabya olumbe ntereevu. Muno nge mwe muli:

 Okutegeka embaga y’okwaalula abaana
 Okutuuza olukiiko lwa bamulekwa
 Okwaaniriza omusumisi n’okwamwanjula omusika ne lubuga wamu ne bamulekwa eggulolimu
 Okwaaniriza omubaka wa Mukalo
 Okutegeka olukiiko lw’omubaka wa Mukalo oba ku mutendera omulala ng’omusika     tannasibwaako.
 Okwanjula olumbe embuga mu kitundu
 Okwanjula omusika ne lubuga embuga mu kitundu
 Okwanjula olumbe mu bakulu b’enzikiriza mu kitundu
 Okutegeka omukolo gw’enzikiriza
 Okutegeka okumanyigana
 Okuteekateeka ekijjulo ekinagabulwa mu lumbe
 Okuteekateeka ekiddaala awanaaba omukolo
 Okuteekateeka omusika ne lubuga
 Okwaaniriza n’okutuuza abagenyi abakulu
 Okukakasa nti omusumisi alina byonna ebyetaagibwa mu kusumika n’okusaako omusika ne     lubuga.
 Okuteekateeka omukolo gw’okufulumya olumbe.

Omusumisi ateekwa okuba na bino by’anakozesa omukolo gw’okusumika:
(i) Olubugo olw’okusumika omusika
(ii) Olubugo olw’okulibwaako lubuga
(iii) Effumu ery’okukwaasibwa omusika
(iv) Omugo ogw’okukwaasibwa omusika
(v) Akambe Akaganda ak’okukwaasibwa lubuga
(vi) Endeku ng’erimu enseke bbiri n’omweenge oba omubisi.
(vii) Eng’oma ey’okweyambisa okukuba omubala

8.5 Okwaalula Abaana
Okwaalula abaana gwe mukolo ogukolebwa okukakasa abaana mu kika. Bwegunaaba gwa kukolera mu kwaabya lumbe, gwe gusooka eggulolimu ng’ekya kwe kwaabya. Okwaalula abaana eba mbaga. Embaga eno yetololera ku ssenga wabaana ne jjajja bwe omukazi.

Embaga eyo ekolebwa bwetyi: ssenga w’abaana akulembera bakabannyina abalina abaana ab’okwaalula n’abatwaala mu lusaalu ne basala essubi erivaamu omunnyu Omuganda. Balireeta eka ne balyookya. Oluvannyuma evvu erivuddemu balisengejja. Kuno kwe kugeneka omunnyu. Basala empombo biri: olw’obutiko obubaala n’olw’enkejje. Bateeka omunnyu guli gwe bategese mu mpombo zino. Tebatekamu munnyu mulala gwonna.

Ssenga ne balamu be basala eteete lye basasira mu ddiiro abaana we banayalulirwa. Kuno baalirako olubugo. Luno lugulibwa ba bbaabwe. Baleeta amazzi, omuzigo gw’ente ne balannamye era buli mukyaala aleze omwaana we oba abaana be.

Awo jjajja w’abaana ayiwa amazzi mu kibbo ekiba kirukiddwa bamaama b’abaana. Asaba bamaama b’abaana obulira bw’abaana baabwe ab’okwaalula. Buli kalira akateekako omuzigo n’akasuula mu mazzi agali mu kibbo. Akalira kabbira ate ne kabbulukuka. Akalira ako bwe kabbulukuka, awo endulu ne zitta abaliwo. Akalira bwe katabbulukuka, ng’olwo abaana bamubuusabuusa. Olwo jjajja w’abaana anaaza abanaa kinn’omu nga batudde ku mibiri gy’abamaama baabwe era n’abasiga omuzigo. Bw’abamala, anaaza bamaama b’abaana mu maaso n’ebigere era n’abo n’abanaaza omuzigo. Ebyo nga biwedde, atwaala olubugo bakamwaana be kwe babadde batudde n’ebintu byonna ebibadde bikozesebwa.

Omukolo guno bwe gugwa, abaana batuumibwa amannya amabbule oba ag’ekika.

Oluvannyuma, bamaama b’abaana bajjula emmere efumbiddwa olw’omukolo. Emmere eno eba y’amatooke nga kuliko empogola wamu n’empombo ziri ez’obutiko n’enkejje. Omuwumbo guno gubeeramu omunwe gw’embidde wakati. Abantu bonna abaliwo balya emmere eno nga bamaama b’abaana be babakoleza. Olumala okulya, abantu ne bafuluma. Bataata b’abaana ababa baliwo babuuka bakyaala baabwe. Bakyaala baabwe baba batudde era nga balannamye. Awo omukolo we gukoma.
Omukyaala eyazaala mu w’enjovu kyokka n’afumbirwa mu kika ekirala, tatuula ku lubugo abaana be ab’enjovu bwe baba balulwa. Akikirirwa muganda we atalina mwaana.

8.6 Okufulumya Olumbe
Olumbe lufulumizibwa mu maliiri g’olunaku olw’okussaako omusika. Gukulemberwa mukulu w’aluggya. Ku maliiri g’olunaku olwo, omukulu w’oluggya azuukusa ab’oluganda bafulumye olumbe. Ab’oluganda bwe bazuukuka, bayimba ennyimba ez’okukungubaga ne bazaako ez’abalongo nga bwe bakuba engalo n’akagoma.

Baba bakyageenda mu maaso, omukeeze n’akokonkona ng’agamba nti ze “Omukeeze”. Abali mu nnyumba baggulawo ne bamuwa endeku y’omweenge eba etegekeddwa`omukulu w’oluggya era n’afuluma. Oluvannyuma, omukulu w’oluggya alagira buli omu okufuluma ebweeru. Nga bali wabweeru, omukulu w’oluggya alangirira mu ddoboozi ddene nti olumbe alufulumiza wamu n’ennyimbe endala endala zonna n’ebibamba byonna mu luggya luno. Kino kiddirirwa kussaako musika.

8.7 Okusumika n’okussaako Omusika
Essaawa ey’okusumika ng’etuuse, omusumisi alagira omubala ne gukubwa abantu okukungana okusumika kugeende mu maaso. Ayimirira butengerera maaso g’abantu n’ebintu bye by’anakozesa ebitegeke. Ekiddirira kwe kukola omukolo bw’ati:

 Afundikira ekifundikwa ku lubugo lw’anaayambaza omusika.
 Alagira omusika ayimirire wakati mu mulyaango gw’ennyumba era atunule eri abantu.
 Y’eyanjula eri abantu ng’ayogera amannya ge ne gy’abeera; era n’atambulako ngayogera     amannya ga kitaawe ne gy’abeera oba gye y’abeeraanga oba gy’agalamidde, amannya ga jjajja     we ne gy’abeera oba gy’agalamidde, olunyiriri mw’asibuka, omutuba, essiga, Omukulu w’ekika,     n’obukulu bwe ng’omusumisi.
 Ayogera amannya g’omusika mu bujjuvu gonna n’azzaako ag’omugenzi, amannya ga kitaawe     w’omugenzi, amannya ga jjajja w’omugenzi, olunyiriri mw’azaalibwa, omutuba, essiga, ne Jjajja     w’akasolya.
 Wakati mu bigambo bino, asumika omusika ng’amwambaza olubugo n’okukaasa effumu nga     bw’amulumiriza nti y’asikidde ow’enjovu gundi era n’amutambuza akawonvu n’akagga mu     buzaale ne bujjajja bw’omugenzi gw’asikidde.
 Ng’aky’amusumika, amukuutira nti asikidde baganda be ne bannyina bonna ssaako abajjwa,     abazzukulu, abako n’abemikwaano nti era alina okubasika okubakomyaawo mu maka omwaava     omugenzi n’okusaasaana. N’ekirala amugamba nti asikidde n’empisa ennungi ez’omugenzi era     takolaanga kintu kyonna nga teyebuuzizza, okubeera omukwaatampola, okulwaanirira baganda     be, bannyina, abajjwa, n’abazzukulu ng’omufu bweyakolaanga.
 Ng’amaze okusumika omusika, ebigambo abyolekekeza lubuga aba atudde ku lubugo wansi     awo okuliraana omusika. Amukwaasa akambe nga bw’amugamba nti buli kadde alina kwebuga     bwebuzi okwaaniriza abagenyi n’okubafumbira emmere mu maka g’asikidde ne mwannyina.
 Ng’amaze ebyo, omusika amukwaasa endeku erimu enseke bbiri n’eby’okunywa okulaga nti     gw’asikidde yali mugabi era ne bajjajja be baali bagabi era nga basanyukira abantu nga basooka     kubawa lwendo lwamazzi oba eby’okunywa ebirala.
 Oluvannyuma lwaakino, atungira omusika ne lubuga we ensawo n’agikwaasa nga     bw’amugamba nti eyo y’entandikwa eran’abagaliza obugagga mu maka gaabwe.
 Ateeka ssente ku lubugo mu maaso ga lubuga n’afundikira omukolo ng’ayita abalala okujja     okusumikira ng’asookera ku b’oluganda lw’omusika.
 Ebyo waggulu by’ebibeera ku musika omusajja. Naye ku musika omukazi bino by’ebibaawo:
 Embugo ziba bbiri: olulwe n’olwa lubuga
 Bateerako mu nnyumba ng’atudde
 Tayambazibwa lubugo, atulako lutule okufaanana ne lubuga we
 Takwaasibwa ffumu
 Ebyo nga biwedde, afulumizibwa ebweeru okumulaga abantu.

Ebikolwa ku lubuga ow’omusika omusajja n’ebikolwa ku lubuga w’omusika omukazi byebimu.
Mangu ng’omusika yakateekebwaako, jjajja w’abaana b’omugenzi ababika olubugo n’abajja ku kifugi. Abatwaala mu lusuku n’abamwaako enviiri. Oluvannyuma abawa emmere ey’omukolo. Guno omukolo gwegufundikira okukungubaga era oluggwa ng’omusika agabula abantu bonna eky’emisana. Wakati mu ky’emisana bassenga banjula abako abawasa awaka. Abako bawaayo omweenge n’enkoko. Enkeera w’olunaku luno, wabaawo okulima ebijja nga kino kikolebwa abo ab’awaka n’ab’oluganda.

9. Omubala
Abaziranjovu omubala gwaabwe guvuga nti:
Esiimbye amasanga (emirundi esatu)
Nakate ajja (emirundi esatu)
Ajja ayuuga (emirundi esatu)
Batte mugamba (emirundi esatu)*
Tungulako emu, bbiri ku lwaayi (emirundi esatu)
Ssatu ku kitooke (emirundi esatu)
Abanziranjovu ku mubala guno abamu bongerako ekisoko ekigamba nti
Atamanyi kkula, essanga ly’ekkula
Ate abalala nebagattako nti: Kirya ng’enjovu.

*Ekisoko kino kitaputibwa mu ngeri za njawulo. Abaziranjovu abamu bagamba nti ekisoko kivuga “Batte mugamba”. So tekivuga nti “Batte e Mugamba” nga abantu abamu bwe balowooza” yadde nga waliwo okufaanana n’oluganda by’amaanyi mu makulu bigambo byombi.

Batte, muzzukulu wa Kikomeko e Luubu, bwe yali ava ewaabye e Musa, kumpi ne Luubu, agende aseenge e Ndiiraweeru mu Kikeera e Mawokota, yetikka enkumuliitu y’ebita (omugamba).
Batte bw’atuuka e Ndiiraweru n’alaba awalungi w’anatuula n’awummuza ebibye omwaali n’omugamba. Abantu beyasaangayo kumpi awo ne weyaseenga batandikiriza mpolampola ewuwe okuyitawo “mugamba” olw’ebita olukunkumuli Batte bye y’alina mu kifo ekyo. Nga wayise ebyeeya n’ebisiibo, ekyaali ekigambo mugamba kyafuuka erinnya Mugamba era ne kivaamu ekyaalo okuli embuga ya Batte nakakano.

Abaziranjovu abamu we bagambira nti omubala gwaffe gukowoola Batte eyetikka omugamba oba entwaala y’ebita ng’ageenda e Ndiiraweeru. Ko abandi nti omubala guba gulayira Batte e Mugamba gyeyaseenga. So ate abalala ne bagamba nti omubala guba gugamba era gubulirira Batte ayige okukekereza by’alina ensimbi oba: enkejje aleme kuzirya zonna mulundi gumu

E Musa naguno gujwa ebita bikyaabalayo nnyo era bibunye ensi yonna olw’obulungi bwaabyo.

Omuziranjovu takola mukolo gwonna gw’amaanyi mu maka ge n’atakuba mubala. Omubala agukuba okubaguliza ku balirwaana be wamu n’ab’ekyaalo nti ewuwe eriyo omukolo, oba okwaaniriza abagenyi, oba okuwayiza mu buzadde, oba okusanyukira ab’olulyo lwe, oba okwesanyusaamu ye kennyini olw’amakungula ge.

Bassemaka abaziranjovu abamu ku mubala ogwogeddwaako waggulu bongerako n’ebisoko bino:

Ggulu (emirundi esatu)
Bwaddene (emirundi esatu)
Ligambyako nnyiniryo
Kawulukuta (emirundi esatu)
Masanga (emirundi esatu)
Aligabuuza ag’embogo aliza masanga
Siba mbutanta ne nkwaana mbutanta (emirundi esatu)

Buli muziranjovu ssemaka yandisaanye abeere n’engoma mu maka ge era avuzeenga omubala buli lw’aba n’omukolo ogw’obuvunanyizibwa.

Waggulu^^

Events at Njovu Clan.
Amawulire n'ebifa mu kika.
Yagala nnyo ekika kyo!!

Play our clan anthem here....

Wuliriza oliyimba lye kika.koona ku ka peesa a'kaliko "Play" wangulu

Watch the clan documentary
"EKIKA KYO NJOVU" on DVD
____________________________
The Njovu Clan at the BUGANDA CULTURE & TOURISM EXPO 2011

E'kika kye Njovu ku mikolo gya
BUGANDA CULTURE & TOURISM EXPO 2011
______________________________

 
 
 
Mail/Ebbaluwa yo © 2008-11 Njovu Clan Webmaster | Credits